. . . . . . . . . .
شرح
اختيار و بعض مقدمات آن غالبا وجود آن به اختيار مكلف است كه ممكن است براى مكلف وجود بدهد آن را يا عدم آن را .
مخفى نماند بعض از اعلام اختيارى بودن فعل را به هفت مقدمه بيان نمودهاند .
الاولى العلم ، الثانية التصديق بالغاية ، الثالثة الميل الى الشىء ، الرابعة حكم القلب بانه ينبغى صدور الفعل بدفع الموانع و هو المسمى بالجزم ، الخامسة الميل الذى هو قبل الشوق المؤكد المسمى بالعزم ، السادسة الارادة ، السابعة حركت العضلات
و لا يخفى هريك از اين مراتب مقدم است بر ديگرى و سبقت دارد و آنچه را كه بيان نمودند در اين مقدمات هفتگانه جزم و عزم اختيارى مكلف است در غالب و لو باقى ديگر بنا بر قول آنها اختيارى نيست كما لا يخفى .
پس در اين حال عزم بر فعل و جزم برآن چون اختيارى مكلف است ممكن است مكلف تامل كند در آن از تبعات آنكه عقوبت و لوم و مذمت است از اين جهت ترك آن اراده كند .
مخفى نماند بعد از آنكه بعض مقدمات اراده اختيارى مكلف است نفس اراده اختيارى است و لو اختيارى آن به بعض مقدمات باشد على قول مصنف بلكه در طلب و اراده ما بيان كرديم اختيارى اراده بذات خود آن مىباشد ، نه به ارادهء ديگر تا تسلسل لازم آيد چون ما بالعرض بايد منتهى الا ما بالذات شود .
مثلا چربى هر شىء بايد منتهى به روغن شود و چربى روغن بالذات است و كذا حجيت هر دليلى بايد منتهى بقطع شود و حجيت قطع ذاتى است پس اختيارى هر فعلى به واسطه اراده است و اختيارى بودن اراده ذاتى است .
و حاصل آنكه بالوجدان و بالفطرة هركسى نظر كند در اصل خودش مىبيند بعد از اينكه ارادهء تام را نمود فعلى كه از شخص صادر مىشود در تمام حالات