طرق ذكر شده فوق به راى معصوم نائل گردد .
2 ) اجماع منقول
- منظور اجماعى است كه شخص تحصيلكننده آن را براى ديگران نقل نموده باشد . در مورد حجيّت آن بعدا بحث خواهيم كرد .
3 ) اجماع سكوتى
- منظور اين است كه فتوائى توسّط فقيه يا فقهايى صادر گردد و سپس آن فتوى در ميان فقهاى عصر منتشر شود و مدتى بگذرد و هيچكس با آن مخالفت نكند .
اينگونه اجماع از نظر فقهاى اماميّه فاقد ارزش است زيرا به شخص ساكت نمىتوان نظرى را منتسب نمود . البتّه علماى اهل سنت بعضا آن را تأييد و گروهى نيز رد كردهاند . در كشف الاسرار آمده است : اجماع سكوتى نزد اكثر اصحاب مقطوع است « 1 » . ولى غزالى مىگويد : « نظر مورد اختيار اين است كه اجماع سكوتى نه اجماع است و نه حجّت و نه دليل « 2 » » .
4 ) اجماع مركب
- منظور اين است كه گروهى از فقهاء مثلا به حرمت چيزى نظر بدهند و سايرين به كراهت آن معتقد باشند ، كه از تركيب دو نظر چنين استنتاج مىگردد كه آن امر واجب يا مستحب نيست .
اين نوع اجماع در كتب فقهى اماميّه بكرات مورد استناد و استفاده قرار گرفته است .
هامش
( 1 ) كشف الاسرار ج 3 ص 228 .
( 2 ) المستصفى مبحث اجماع .