وعده و وعيد مىداد بر ثواب و عقاب اخروى ، تصديق وى نمىنمودند لذا از خداوند هدايت امت خود را مسئلت نمود . حضرت قادر حكيم ، فتح باب رؤيا را در منام بر ايشان نمود . پس از مشاهده صور مناميه ، تصديق بر يوم قيامت و حشر و نشر و برزخ نمودند و ايمان آوردند ؛ پس نوم برادر موت است و علامات در منام نيز دليل بر علامات موت است . و نيز حالت بيدارى دنيا را از نظرى نوم گويند و حالت موت را بيدارى و انتباه نامند كما قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله « الناس نيام فاذا ماتوا انتبهوا « 1 » يعنى ؛ مردم در خواب ناز دنيا مشغولند وقتى كه بميرند متنبه مىشوند » ، چنان كه حق تعالى قيامت را يوم فرموده دنيا در مقابل آن ليل است ، و چنان كه در ليل به سبب ظلمت آن موجودات عالم مدرك و محسوس نمىشوند حتى آنكه زر قلب طعنه به زر كامل العيار مىزند كه : من چون تو صاحب عيار و رواجم . و زر خالص به لسان حال مىگويد : خداوندا ! صبح را آشكار كن تا كاذب رسوا گردد . و در هنگام طلوع صبح تمام موجودات ، به صور خود ظاهر مىشوند و نقد از قلب تميز داده مىشود ؛ همچنين در ليل دنيا كه دار ظلمت است حقايق انسانيه مستور است لذا افراد از سعيد و شقى و سعادتمند و شقاوت پيشه و اولياء و فراعنه به يك صورت محسوس مىشوند . حتى اينكه فراعنه و اشقيا و مخالفين طعنه بر انبياء و اوصياء و اوليا مىزنند و ايشان از راه عجز و عبوديت مناجات مىنمايند كه : اى شمس حقيقت ! نور خود را ظاهر ساز تا حق از باطل تميز داده شود و مدعيان كذاب را رسوا نما .
و چون صبح حشر به نور الهى طالع شود ، حق و باطل از هم ممتاز گردند و اهل نعيم از اهل جحيم مميز شوند و نتايج اعمال و اخلاق و عقايد نيك و بد ، ذره به ذره هويدا گردد كه
« يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ
است
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ »
« 2 » و اهل نار كه كفار و منافقين مىباشند مىگويند :
« ما لَنا لا نَرى رِجالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا
إلخ » « 3 » و به لسان عجز ، بازگشت خود را به دنيا به جهت تلافى مافات ، طلب مىنمايند و مىگويند :
« رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ . »
« 4 »
و حق تعالى در جواب مىفرمايد :
« كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها »
« 5 » يعنى دروغ مىگويند ، اگر به دنيا برگردند باز بر سر عمل خود روند .
هامش
( 1 ) . بحار الانوار 50 / 134 .
( 2 ) . سورهء زلزال ( 99 ) ، آيههاى 7 و 8 .
( 3 ) . سورهء ص ( 38 ) ، آيههاى 62 و 63 .
( 4 ) . سورهء مؤمنون ( 23 ) ، آيههاى 99 و 100 .
( 5 ) . سورهء مؤمنون ( 23 ) ، آيه 100 .