داشت ، بهرهء عيال او را خود برمىداشت و به خانهء او مىرسانيد ؛ و در هر سالى دو مرتبه يا هفت مرتبه ، پينههاى مواضع سبعهء سجود او را مىتراشيدند » . و اگر حكايات تواضع و فروتنى اهل عصمت ص را نسبت به حقّ تعالى و مؤمنين ذكر كنيم ، اين شرح گنجائى آنها را ندارد .
بعد ، بيان مىفرمايد شعب و نتايج صفت حسنهء تواضع را ، كه : شجرهء آن مثمر است ثمرات اخلاق حسنهء حميدهء ديگر را . و خلق تواضع را تشبيه فرموده به مزرعهاى كه روئيده شده است در آن ، اشجار اربعهء اخلاق حسنه و احوال حميده ، از خشوع و خضوع و خشيت و حياء كه ظاهر نمىشوند اين اخلاق حميده مگر از اين خلق حسن . خشوع و خضوع ، به معنى انقياد و طاعت پروردگار است ؛ و ليكن خضوع ، در جوارح است - ظاهرا - ؛ زيرا كه خشوع ، در صوت و بصر است و خضوع ، در بدن ؛ كما قال اللّه تعالى :
وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً
« 65 » ، و :
خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ . . .
« 66 » .
و خشوع در باطن ، انكسار در نفس و سكون قواى طبيعيّه از براى تسليم حكم حقّ تعالى و تواضع از براى نظر كردن حقّ تعالى به او و خشيت از عظمت او جلّ و علاست . و خشيت كه خوف قلبى است و حياء از حقّ تعالى ، سابقا شرح گرديد . پس خشوع و خضوع و خشيت و حيا ، در ظاهر و باطن ، حركات و احوال و معانى مىباشند كه ظاهر مىشوند در بدن و نفس و قلب انسان به سبب استقامت در صفت تواضع - ظاهرا و باطنا - ؛ زيرا كه فروتنى و عجز و انكسار در ظاهر و باطن ، لازم دارد معانى و احوال و حركات مذكوره را . و اگر تفصيل
هامش
( 65 ) - و خاشع گردد صداها از براى خداوند رحمان ، و نشنوى مگر سخن آهسته را : سورهء 20 آيهء 108
( 66 ) - در حالى كه خوارى از چشمانشان پيداست . . . : سورهء 54 آيهء 7