عسل است ؛ و اگر سوء خلق ترقّى نمايد در مراتب كمال ، رجوع مىكند به سوى هوان و خذلان . و منظور حضرت ، آن است كه طاعات حسنه ، با سوء اخلاق نفع ندهد ؛ زيرا كه اخلاق ، روح طاعاتند چنانكه نفس ، روح بدن و جسد است ، و حيات ابدان به ارواح است ؛ و هرگاه روح فاسد شود ، جسد نيز فاسد گردد . و اينكه اهل شريعت و وعظ ، وعده مىكنند خلايق را در طاعات بدنيّه به نجات از نار و دخول در جنّت ، محض كذب و غرور است ؛ زيرا كه طاعات بدون اخلاق ، جسم بىجانند و بر جسم بىجان ، اثرى مترتّب نيست :
« گر نماز و روزه مىفرمايَدَت * نَفْسْ مَكّارست ، فكرى بايَدَت » « 62 »
و عمل با سوء اخلاق ، چون ميوهاى است كه ظاهرش سالم و دلربا و باطنش فاسد و جانگزاست ؛ چون آن را بشكافند جز دود و ظلمت چيزى نيابند :
« ظاهرش چون گورِ كافر ، پُرحُلَل * باطنش قهرِ خدا ، عزّ و جلّ » « 63 »
و اگر - نعوذ باللّه - سوء اخلاق به كمال برسد ، باعث خذلان و حرمان از رحمت پروردگار است ؛ زيرا كه كمال سوء اخلاق ، دليل است بر احتجاب نور نفس انسانيّه در ظلمات محبس طبيعت ، و انغمار « 64 » آن در مشتهيات و هواهاى طبيعيّه ، و خلود در ارض كه در حقيقت ، خلود در ارض جحيم است ، كه :
وَ لكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ
« 65 » ؛ و در اين حال ، محسوب مىشود از شياطين . پس عاقل لبيب ، بايد تهذيب كند اخلاق خود را ، قبل از
هامش
( 62 ) - . . . مكرى زايدت : « مثنوى معنوى » : دفتر دوم : صفحهء 114
( 63 ) -همچو گور كافران ، بيرون حُلَل * و اندرون ، قهر خدا عزّ و جلّ« مثنوى معنوى » : دفتر پنجم : 285
( 64 ) - فرورفتن و گم شدن در چيزى
( 65 ) - به منهج اوّل ، صفحهء 427 رجوع شود .