ادراكيّهء ظاهريّه و باطنيّه است بر خاك ذليل كه محلّ اقدام عباد و اخسّ « 5 » اعضاى انسانى است مىگذارد و اقرار به پستى خود به اين عمل و علوّ و رفعت حقّ تعالى بذكر تسبيح سجود مىنمايد . و اشاره است در سجود به آنكه عبد از جنس عنصر خاك است كه پستترين موجودات عالم كون است و ذليلترين مخلوقات حقّ تعالى است . و يكى از عنايتهاى حقّ تعالى دربارهء انسان آنست كه ارواح انسانيّه را تعلّق داد به ابدان و اجسادى كه جزء غالب آنها خاك و آب است ، و ارواح اجانين « 6 » و شياطين - كه از اجانيناند - تعلّق داد به ابدان و اجسادى كه جزء غالب آنها نار و هوا است كه :
خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ
« 7 » و خلقت جانّ را از مارج نار فرمود ؛ زيرا كه ابدان اجانين از نار مختلط به هواست ، و هوا مشتعل به نار است و مرج به معنى اختلاط است . و خلقت ابدان انسان از تراب معجون « 8 » بماء است كه مسمّى بطين و صلصال است ؛ يعنى اجزاء غالبه در اجانين ، نار و هواست ، و اجزاء غالبه در انسان ، تراب و آب است و الّا ابدان هر دو از چهار عنصر مخلوق است . و بسبب غلبهء هوا كه مقتضى قبول تشكّل است به اشكال مختلفه و نار كه سبب خفّت و لطافت است ، ارواح اجانين در ابدان خود تصرّفات و تصويرات باشكال مختلفه مىنمايند . و ابدان انسانيّه بسبب غلبهء خاك و آب كه مقتضى ثقل و كثافت است بر صورت واحده باقىاند . امّا بسبب رفعت مكان نار و هوا و استيلاى بر استحاله و تصرّف در اشياء متناقض آنها ، طبيعت اين دو عنصر
هامش
( 5 ) - پستترين
( 6 ) - جنّيان
( 7 ) - آدمى را از گل خشك همچون سفال ، و جنّ را از شعلهء ناآرام و آميخته با دود آتش ساخت : سورهء 55 آيات 14 و 15
( 8 ) - آميخته