ابيض « 34 » و عامّ و خاصّ و خاصّ الخاصّ ، و امر فرمود و واجب گردانيد ؛ زيرا كه اگر عوامّ و اهل صورت بسبب ضعف عقل و قصور معرفت از دريافت حقيقت صلاة محروماند از ظاهر اين نعمت بهرهور گردند و با انعام و بهائم امتياز يابند و محروم از خوان احسان حقّ تعالى نمانند . و مكلّف فرمود خاصّ و خاصّ الخاصّ را كه ارباب قلوب سليمهاند به روح و باطن نماز كه عبوديّت واقعى است ؛ كما قال اللّه تعالى :
إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ
« 35 » ، و وصف فرمود اين طايفهء جليله را بقوله تعالى :
الَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ دائِمُونَ
« 36 » ؛ معلوم است كه دوام در صلاة ظاهرى بدنى ، محال است بلكه منظور صلاة روحانى است كه حقيقت صلاة و معرفت پروردگار و عجز و افتقار و عبوديّت اوست كه حالت قلبى روحانى دائمى است ؛ و ظهور صلاة روحانيّه نيست در اعمال بدنيّه - كه صورت صلاة است - تا ظاهر موافق شود باطن را و باطن ظاهر شود در ظاهر ، و صلاة كامل كه مشتمل است بر روح و جسد از انسان كامل به عمل آيد .
و در اين باب ظاهر شد سرّ استقبال به قبله كه اقبال قلب است به حقّ تعالى كه قبلهء حقيقى است ؛ و روح نيّت كه صرف همّت است از ما سوى اللّه به جانب حقّ تعالى ، و باطن تكبيرة الاحرام كه صغير شمردن ما بين ثرى « 37 » و ثريّاست « 38 » نسبت
هامش
( 34 ) - سفيد
( 35 ) - البتّه در آنچه ذكر شد هرآينه پند است براى كسى كه او را دلى آگاه باشد يا فرا دارد گوش خود را به پند و اندرز و او حاضر باشد به دل براى پذيرفتن آن : سورهء 50 آيهء 37
( 36 ) - آنان كه پيوسته در نمازند : سورهء 70 آيهء 23 ؛ و اين بيت از دوبيتى معروف « بابا طاهر همدانى » در معنى اين آيه است :خوشا آنان كه دائم در نمازند * بهشت جاودان بازارشان بى( 37 ) - عمق زمين
( 38 ) - پروين : نام مجموعه ستارهاى است .