بهايم و حيوانات از فوز به نعمت صلاة محروماند كه :
أَضاعُوا الصَّلاةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ
« 10 » دربارهء ايشان است .
و چون گردانيده حقّ تعالى انسان را موضع سرّ خود و محلّ معرفت خود و قابل طاعت و تعليم و ارشاد خود و مظهر نور و كرامت و هدايت قرب خود ، تخصيص فرموده است او را به صلات كه حاوى و جامع است اين حقايق و معانى را كه :
أَقِيمُوا الصَّلاةَ
« 11 » ،
وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي
. و صلاة حقيقى حاصل نمىشود مگر بحضور قلب ، و فهم معانى ، و تعظيم معبود حقيقى ، و هيبت و رجاء و حياء از پروردگار . و در اين باب ، حضرت به اين معانى اشاره مىفرمايد كه :
وقتى اقبال كردى به قبله ، پس مأيوس شو از دنيا و آنچه در آنست ، و از خلق و آنچه خلق در آنند ، و فراغت ده قلبت را از هر مشغول سازنده از حقّ تعالى ؛ زيرا كه حضور قلب در عمل آنست كه فارغ سازد قلب را از غير آن عملى كه در اوست ، و مشغول شود به آن عمل . و در صلاة بايد صرف كند همّت خود را از ما سوى اللّه ، و همّت گمارد بر توجّه به حقّ تعالى تا حضور قلب حاصل آيد . پس سبب حضور قلب صرف همّت است از ما سوى ، و صرف همّت از ما سوى حاصل نمىشود مگر به معرفت حقارت و فناء دنيا و آنكه آخرت خير و ابقى است كه :
وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ وَ أَبْقى
« 12 » و :
ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ
هامش
- از پذيرش و حمل آن ابا كرده و از آن بترسيدند ، پس آدميزاده حمل آن را پذيرا شد ، همانا او بسى ستمكار و بسى نادان است : سورهء 33 آيهء 72
( 10 ) - نماز را تباه كرده پيرو هوا و هوس خويش گشتند . . . : سورهء 19 قسمتى از آيهء 59
( 11 ) - . . . نماز به پاى داشتند . . . : سورهء 2 قسمتى از آيهء 43
( 12 ) - . . . و آخرت بهتر و پايدارتر است : سورهء 87 قسمتى از آيهء 17