از سوى دولت در جهت رشد و پيشرفت كشور ) ، نبود عدالت اجتماعى و عدم توجّه دولتمردان به ارزشهاى اسلامى مىدانست و در جهت حلّ اين مشكلات ، قبل از مشروطه ، به فعّاليتهايى دست زد كه چندان نتيجهاى نداشت .
آخوند و مراجع تقليد ديگر ، در ابتداى نهضت مشروطه ( با اين كه نسبت به آن چه در حال وقوع بود حسّاسيّت داشتند ) از آن حمايت نكرده ، در مقام « فحص از خصوصيّات » مشروطه بر آمدند . آخوند خراسانى ، ميرزا حسين تهرانى و مرحوم مازندرانى « بعد از تأمّل كامل » ، به اين نتيجه رسيدند كه « مبانى و اصول صحيحهء آن از شرع قويم اسلام ، مأخوذ است » . از اين رو ، به تأييد و حمايت آن همّت گماردند .
حمايت قاطع آخوند ، رهبرى او را براى مشروطهخواهان مذهبى ايران به ارمغان آورد .
با توجّه به مجموع اسناد ، تلگرافها و نامههاى آخوند در دورهء چند سالهء مشروطيّت ، مىتوان ادلّهء مهمّ آخوند خراسانى را در حمايت از مشروطه - به اجمال - چنين برشمرد :
1 . فراهم شدن زمينهء ترقّى و پيشرفت اقتصادى كشور .
اين مسئله ، يكى از دغدغههاى مهم آخوند ، پيش و پس از مشروطه بوده است .
نظام مشروطه از ديدگاه وى مىتوانست به وسيلهء محدود كردن دخل و خرجهاى شاه ، درباريان و حاكمان محلّى و نيز دخالت دادن نظر متخصّصان و نخبگان متعهّد و بهرهمندى مجريان از مشورت اعضاى مجلس ، بودجهء كشور را به سمت زمينهسازى براى پيشرفت ملّى هدايت كند .
2 . حفظ استقلال سياسى - اقتصادى كشور و نفى رابطهء سلطهآميز .
از علل مهم نفوذ بيگانگان در يك كشور ، عقبماندگى آن كشور است . مشروطه با فراهم آوردن زمينهء ترقّى ايران و نيز نظارت بر رفتار كاركنان و شركتهاى خارجى و نظارت بر تعامل دولتمردان با دولتهاى بيگانه ، استقلال ايران اسلامى را حفظ و تقويت كند .
3 . گسترش عدالت اجتماعى .
با توجّه به آن كه - به تعبير صاحبنظران - « علّة العلل » نهضت مشروطه ، وجود
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 89
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٨٩