2 - و در حديثى از امام صادق - عليه السّلام - چنين آمده است : « اجل قطعى همان اجل محتوم است « 1 » كه در قضاى الهى گذشته و حتمى است و لكن اجل مسمى آن است كه در آن « بداء » راه دارد . و خداوند آن را جلو و يا عقب مىاندازد .
آنچه را كه بخواهد و اما اجل محتوم نه در آن تقديمى هست و نه تاخيرى » « 2 » .
3 - در حديث ديگرى امام صادق - عليه السّلام - در مورد آيهء :
قالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ . . .
« 3 » فرمود نه آنكه چنين گفته باشند ، بلكه منظورشان آن بود كه خداوند از كار آفرينش عالم فراغت يافته و ديگر نه آن را زياد مىكند ، نه كم و خداوند آنان را تكذيب كرد و فرمود :
غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ . . .
مگر نشنيدى كه خداوند فرمود :
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ
« 4 » « 5 » .
4 - « ابن مسكان » مىگويد : به امام صادق - عليه السّلام - عرض كردم : همه چيز در پيش خدا ضبط و در كتابى مرقوم است ؟ فرمود : آرى . گفتم : بعد از همهء اينها باز چه امر و پديدهاى مىتواند واقع شود ؟ فرمود : آنچه كه خداى بزرگ بخواهد « 6 » .
در تفسير على بن ابراهيم از ابن مسكان از امام باقر و صادق و كاظم - صلوات اللّه عليهم - در تفسير آيهء :
فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ
« 7 » چنين آمده است : « خداوند تمامى امور و رخدادها را و تمام آنچه كه در طول يك سال واقع خواهد شد ، در شب قدر
هامش
( 1 ) چنان كه قبلا نيز در بحث « بداء » تفصيل داديم ، قضا و قدر خداوندى دو گونه است :
الف - قضا و قدر حتمى كه از علم مستأثر ذات اقدس ربوبى است و هرگز در آن تحول و تغييرى راه ندارد و قرآن كريم در جاى جاى خود بدان تصريح دارد و همان ام الكتاب است .
ب - قضا و قدر غير حتمى كه تمام تحولات در آن را در قضا و قدر حتمى ، معين كرده و تمامى تغييرات در دعاها و امثال آن از اين باب است .
( 2 ) ر . ك : سيد هاشم بحرانى ، پيشين ، ج 2 ، ص 301 و ج 1 ، ص 517 .
( 3 ) مائده ، 64 .
( 4 ) رعد ، 39 .
( 5 ) ر . ك : سيد هاشم بحرانى ، همان ، ج 1 ، ص 486 .
( 6 ) ر . ك : محمد صادق نجمى ، پيشين ، صص 278 - 279 به گزارش از بحار ، باب بداء و نسخ ، ج 2 ، ص 133 ، چاپ كمپانى .
( 7 ) دخان ، 4 .