توقيفيت در اصطلاح علوم قرآنى به اين معنا است كه آيا آن چه از قرآن به ما رسيده ، از نظر نظم كلمات و ترتيب آيات و چينش سورهها ، چيزى است كه پيامبر فرموده و به دستور خداوند بوده است ؟ يا اين كه نظم كلمات در يك آيه به دستور خداوند بوده ، اما جمع و ترتيب قرآن پس از پيامبر به اجتهاد صحابهء حضرت انجام گرفته است و اصولا در ترتيب سورهها از سوى پيامبر دستورى نرسيده است ! در اين جا اقوال و نظريات مختلفى مطرح است كه در آينده به آن اشاره خواهد شد . اما در هر حال ، همه بر اين نكته اتفاق نظر دارند كه سير نزول و ترتيب آيهها و سورهها به شكل موجود نبوده ، بلكه آيهها به مناسبت پرسشها ، نيازها و رخ داد حوادث ويژه نازل مىشده ، لذا اگر قرار باشد آيات قرآن بر اساس نزول ، چينش شود ، نه تنها ترتيب سورهها بهم مىخورد ، بلكه ترتيب آيهها نيز در يك سوره بهم مىريزد . بايد سورههاى مكى به ترتيب نزول ، مقدم بر سورههاى مدنى و آيات مكى هم مقدم بر آيات مدنى شود ، و در هر قسمت ميان آنها تقدم و تأخر تاريخى رعايت گردد .
مثلا آيههاى ربا و آيهء
« وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ »
« 1 » ، از جمله آخرين آيات نازل شده محسوب مىشوند و در صورت چينش تاريخى بايد در اواخر قرآن تنظيم شوند در حالى كه در آيات 278 - 275 سورهء بقره - كه خود از سورههاى مدنى است و در سالهاى نخست هجرت نازل شده است - جاى گرفتهاند .
جايگاه بحث
توقيفيت ترتيب قرآن ، از دو جهت قابل طرح است : يكى ترتيب كلمات و
هامش
( 1 ) . سوره بقره / 281 . دربارهء اين مطلب مراجعه كنيد : طباطبايى ، محمد حسين ، الميزان ج 6 / 56 بيروت ، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات ، چاپ دوم ، 1390 ق .