مانند آيات ذيل :
وَ لَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ . . .
« 1 »
قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي . . .
« 2 »
همچنين گاهى مثالهاى قرآنى روش محاوره را در پيش گرفته و گاه از روش استفهامى بهره مىجويد ، كه در تمامى اين روشهاى متنوّع و گوناگون ، هدف برانگيختن انگيزهها و تهييج قواى روحى و فكرى و حسّى مخاطبين است .
آرى ، هر كه در تمثيلات قرآنى به نيكى تدبّر كند در خواهد يافت كه هر يك از آنها روشى متناسب با موضوع و اهداف خود دارد ، و چنانچه آن موضوع پيرامون تبشير يا انذار ، تشويق يا توبيخ ، موعظه و اندرز و . . . دور بزند ، و يا هدف آن احياء فطرت الهى در نهاد آدمى يا برانگيختن او براى تدبّر در آيات آفاقى و انفسى و مانند آن باشد ، مثالهائى كاملا متناسب با آن موضوعات انتخاب شده ، به گونهاى كه اين هماهنگى ، شنونده را در برابر يك تابلوى جذّاب با رنگهاى گوناگون و هماهنگ قرار مىدهد و بدينسان تأثير بسزائى را بر نفس آدمى بجاى مىگذارد .
به اين ترتيب ، معلوم مىشود كه تنوّع روشها در تمثيلات قرآنى تابع روشهاى مختلف تربيتى است و ارتباط تنگاتنگى با شرايط و مقتضيات و مناسبتهاى يك موضوع دارد .
ذكر نمونهء زير مىتواند روشن كننده بحث مورد اشاره باشد :
خداوند متعال در آيهء 12 سورهء حجرات مىفرمايد :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ ، إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَ يُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ .
« 3 »
هامش
( 1 ) . لقمان / 27 و 28 .
( 2 ) . كهف / 109 .
( 3 ) . اى كسانى كه ايمان آوردهايد ! از بسيارى از گمانها بپرهيزيد ، چرا كه بعضى از گمانها گناه است ، و هرگز ( در كار