امّا دريچه دل كافر بر همهء حقايق ، بسته شده و آنان با وجود بهرهمندى از چشم و گوش و ساير حواس بشرى باز از نعمت درك حقايق محرومند و به تعبير قرآن كريم همچون حيواناتى گنگ و يا پستتر از آن هستند كه در وادى غفلت و باتلاق جهالت سرگردان هستند .
لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ .
« 1 »
« آنها دلها ( عقلها ) يى دارند كه با آن ( انديشه نمىكنند ) و نمىفهمند ، و چشمانى كه با آن نمىبينند و گوشهايى كه با آن نمىشنوند ، آنها همچون چهارپايانند ، بلكه گمراهتر ! اينان همان غافلانند . »
« خواجه عبد اللّه انصارى » چه نيكو به اين حقيقت اشاره داشته آنجا كه مىگويد :
« نابيناى حقيقى اوست كه نه ديدهء عبرت دارد تا از روى استدلال به آيات آفاق نظر كند ، نه دل فكرت دارد تا در آيات انفس تأمّل كند ، نه بصيرت حقيقت دارد تا به نور فراست مكاشفات اسرار غيبى ببيند . و بيناى حقيقى اوست كه به علم يقين شواهد افعال نگرد كه :
أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
باز به عين اليقين حقايق صفات بيند كه :
أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ
و باز به حقّ اليقين جلال ذات بيند كه :
أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ . . .
» « 2 »
3 ) تمثيل مؤمن و كافر به « زمين حاصلخيز » و « زمين شورهزار »
وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ ، وَ الَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ
« 3 » « سرزمين پاكيزه گياهش به فرمان پروردگار مىرويد ، امّا سرزمينهاى بد طينت ( و شورهزار ) جز گياه ناچيز و بىارزش از آن نمىرويد ، اين گونه آيات را براى آنها كه شكر
هامش
( 1 ) . اعراف / 179 .
( 2 ) . تفسير كشف الاسرار ، ج 5 ، ص 478 .
( 3 ) . اعراف / 58 .