نسخ در لغت :
نسخ ، در لغت به معناى ازاله است ، وقتى گفته مىشود « نسخت الشّمس الظّلّ » يعنى خورشيد سايه را برداشت و ازاله كرد . و يا « نسخ الشّيب الشّباب » يعنى پيرى جوانى را برد ، و به معناى نقل نيز آمده مثلا وقتى گفته مىشود : « نسخت الكتاب » يعنى عبارت كتاب را به جاى ديگر نقل كردم « 1 » .
و آيا استعمال كلمه نسخ در دو معناى مذكور حقيقت است يعنى اين لفظ ، براى هر يك از دو معنا مشتركا وضع شده است ، و يا اينكه در يكى از آن دو حقيقت و در ديگرى مجاز است ؟ اقوالى ديده مىشود ، و بحث در آن موكول به لغت است و براى بحث ما چندان ضرورتى ندارد .
نسخ در اصطلاح شرع
و اما در اصطلاح ؛ در بين علماء در معناى اصطلاحى نسخ اختلاف نظر ديده مىشود .
مرحوم شيخ الطائفه مىنويسد : استعمال اين لفظ در معناى اصطلاحى بر خلاف معناى لغوى آنست ، گرچه در بين ، تشابهى نيز هست چون وقتى مىگويند : حديث دلالت مىكند ، كه حكمى كه قبلا ثابت بود و توسط بعضى از احاديث ، مشروع گشته بود فعلا زايل و بر طرف شده است و چون حكم سابق ، قطع نظر از حديث متأخر ثابت مىماند ، پس حديث متأخر زايل كنندهء آنست « 2 » .
هامش
( 1 ) كتاب اقرب الموارد ، ج 2 ، مادهء نسخ ، ص 1294 - و كتاب مجمع البحرين ج 2 ، ماده نسخ ، ص 443 .
( 2 ) عدة الاصول ، ج 2 ، ص 25 .