بقضيهء ، واحده - و اجزاء آن ) » يا متعلق باشذ بتركيب . - اما اوّل - از بيش رفت . و امّا دوّم : يا در تركيبى باشذ - كى دعوى قياسيت او كنند - يا نكنند . و دوّم جنانك جمع المسائل فى مسألة مثل : الانسان وحده ضحاك ، جه اين دو قضيه است در صورت يك قضيه ، و قضيتان آنك : الانسان ضحاك ، و لا شيء « 1 » من غير الانسان بضحاك . و اوّل يا به نسبت با نتيجه باشذ ، يا نه به نسبت با آن . و آنج نه نسبت با آن : يا در صورت آن باشذ - بآنك « 2 » « [ بر ] » هيئتى غير منتجه باشذ [ ( يا در مادّهء آن باشذ ) ] بآنك محرّف باشذ - از انتاج باغفال بعضى شرايط آن « 3 » ، - جنانك مثلا بحيثيتى باشذ - [ ( كى ) ] : اگر ترتيب معانى در آن كنند - بر وجهى كى صادق باشذ قياس نباشذ ، - و اگر بر وجهى كنند كى قياس باشذ صادق نباشذ ، جنانك گويند : كلّ انسان ناطق - من حيث هو ناطق ، و لا شيء من الناطق من حيث هو ناطق به حيوان . - جه با اثبات قيد : من حيث هو ناطق در هر دو ، صغرى كاذب باشد . - و با حذف آن از هر دو ، كبرى كاذب باشد . - و اگر حذف كنند از صغرى ، و اثبات كنند در كبرى - « ( تا ) » هر دو صادق باشند ، صورت قياس مختل « 4 » شود - بسبب عدم اشتراك « 5 » اوسط . و مشابه اينست - قوله تعالى :
درة التاج ( فارسى ) — صفحة 455
مساهمون: قطب الدين محمود بن ضياء الدين مسعود الشيرازي
ص٤٥٥
وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ
« 6 »
خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا
. - جه اسماعى كى تالى صغرى است قلبى است ، و آنج در مقدّم كبرى ، سمعى . - و تقرير باقى خافى نباشد - بعد از اطلاع بر مثال اوّل .
و اين همه را سوء التاليف خوانند - باعتبار برهان ، و سوء التبكيت باعتبار غير برهان .
هامش
( 1 ) - فلا شىء - ط .
( 2 ) - يا دو صورت آن باشد يا يك - م .
( 3 ) - به آن - ط - ه
( 4 ) - مخيل - م - ه .
( 5 ) - اشتراط - اصل .
( 6 ) - بهم - م .