درة التاج ( فارسى ) — صفحة 435

و سالبه كلى متصله منتج نباشذ . الّا بواسطهء ردّ او بموجبه . و جزئى موجبه را شرط انتاج آن است كى استثناء وضعى و رفعى دائم باشذ ، و بر كلّ احوال - و تقادير ، - جه احتمال دارذ - كى حال استثناء غير حال لزوم باشذ ، بس ازو هيج لازم نيايذ و جزئىّ سالبه منتج باشذ بأين شرط ، جون ردّ او كنند با موجبه « 1 » . و امّا متصلهء موجبهء اتفاقى استثناء عين مقدم او مفيد علمى نيست « 2 » ، و رفع تالى او صادق نيست . و امّا دوّم موجبهء كلّى : اگر حقيقى باشذ استثناء عين هر جزو « 3 » كى اتّفاق افتذ منتج نقيض ما سواى او باشذ ، و استثناء نقيض هر جزو كى اتّفاق افتد منتج عين باقى : خواه يكى باشذ و خواه بيشتر ، مثاله : هذا العدد : امّا تامّ - او ناقص - او زائد ، - لكنه تامّ ، فليس بناقص - و لا زايد - او ليس بتامّ ، فهو امّا زائد او ناقص - و اگر استثناء اكثر از جزو واحد كنند نقيض آن ديگر بماند يا عين او . و اگر مانعة الخلوّ باشذ بمعنى اعمّ استثناء نقيض بعضى اجزا منتج عين باقى باشذ ، و استثناء عين بعضى منتج هيج جيز نباشذ ، جنانك : امّا ان يكون زيد فى الماء - او لا يغرق ، لكنه - ليس فى الماء ، فهو لا يغرق او لكنه غرق فهو فى « 4 » الماء . - از براى آنك جون متحقق شذ - كى لابدست از صدق احد الجزئين - پس جون انتفاء يكى بدانند صدق آن ديگر متحقق شود ، و الّا بر كذب جمع شذه « 5 » باشند . و اگر مانعة الخلوّ بمعنى اخص باشذ از استثناء عين احدى « 6 » از اجزا ثبوت آن ديگر متحقق شود و اگر جه مفيد نباشد ، جه آن معلومست بيش از تأليف قياس . و اگر مانعة الجمع باشذ بمعنى اعمّ منتج نباشذ درو جز استثناء عين مر نقيض باقى را « 7 » فقطّ . - جنانك امّا ان يكون هذا حيوانا او شجرا