* ( 770 - وفات ميرزا محمد صادق ، وقايعنگار مروزى ) *
در « روضات الجنات : 48 » در ترجمهء ابراهيم مروزى شرحى نوشته بمفاد اينكه مرو نام دو شهر است در خراسان كه فاصله ميان آنها چهل فرسخ ، يكى كه مشهورتر است بر كنار رودى است كه آن را مرورود گويند و ديگرى را مروشاهجان ، و در نسبت بأول مرورودى و در عبارات عربى مروالروذى بذال معجمه مىگويند و در نسبت بدويم مروزى بزيادتى زاى مىگويند . انتهى .
و ميرزا محمد صادق صاحب عنوان از مورخين معروف و رجال مشهور عصر خويش بوده و شعر هم مىگفته و تخلص هما مىنموده ، و شرح احوالش در « مجمع الفصحا 2 : 572 » و « فهرست رضويه 6 : 442 ش 207 » و « مجله يادگار ، سال 5 ش ( 1 - 2 ) ص 115 » نوشته ، و از آنها چنين برآيد كه :
وى از اهل مروشاهجان مذكور بوده ، و در جوانى در همانجا در مقدمات علوم عربى درس خوانده ، و پس از هجوم تركمانان به آنجا و ويرانى آن شهر بكربلا و نجف رفته ، و بعد از آن بكاشان آمد و در نزد ملكالشعراء صبا ( 1239 ص 1075 ش 550 ) در علوم شعر بتمرين و شاگردى پرداخت و از وى تخلص هما يافت ، و بمناصب مناسب نائل آمد ، و در سنه 1215 بوقايعنگارى قاجاريه و خصوصا فتحعلى شاه مأمور شد ، و پس از آن ز طرف او و عباس ميرزا بمأموريتهاى مختلفه در داخله و خارجه بسر آورد ، و چندين كتاب تأليف كرد :
اول كتاب « تاريخ جهانآرا » يا بطور خلاصه « جهانآرا » ( چنان كه در « الذريعة در حرف ت و ج هر دو آورده ) در وقايع بيست سال اول سلطنت فتحعلى شاه در دو جلد ، جلد اول از ( 1212 تا 1221 ) . جلد دويم از ( 1221 تا 1232 ) .
دويم كتاب « زينة المدائح » در اشعارى كه در مدح فتحعلى شاه از 1212 سال جلوس تا 1221 سروده شده ، و اين نام را خود شاه بر آن نهاده .