* ( 491 - وفات ميرزا محمد صادق ، ناطق شاعر اصفهانى ) *
ميرزا محمد صادق اصلا از اتراك و از طرف مادر اهل مدينه طيبه و از شعراء اصفهان بوده و در جستن مادهء تاريخ و آوردن آن در اشعار و كلماتى مناسب ؛ قدرتى غريب داشته و كتابى در اين فن تأليف فرموده ، و در اين سال وفات نموده ؛ چنان كه در « مجمع الفصحا 2 : 224 » نوشته ، و آنجا فرمايد كه او قصيدهئى در اتمام ايوان حضرت معصومه ( عليها السلام ) بقم گفته كه شصت و دو بيت يعنى يكصد و بيست و چهار مصراع است ، و هر مصراعى ماده تاريخ بناء است كه 1218 باشد چنان كه ( شصت و دو بيت ) و ( يكصد و بيست و چهار مصراع ) نيز هريك 1218 مىشود ! انتهى .
و او هماره در دستگاه محمد على ميرزاى دولتشاه بوده ، و در سال 1228 مقدمهئى بر ديوان او نوشته و شايد كتابى را كه در « مجمع » در مادهء تاريخ نسبت بوى داده همان باشد كه ما آن را نزد مرحوم نير ( نور اللّه روحه ) ديديم بدين شرح :
در عصر روز يك شنبه غرهء رجب سنه 1370 در منزل مرحوم ميرزا حبيب اللّه نير ( 1308 ) كتابى خطى از مرحوم ناطق به نظر رسيد كه از عدد يك تا 1683 به ترتيب براى هر عددى چندين ماده تاريخ يافته و نوشته بود ؛ از الفاظ بسيطه يا مركبه ، فارسى يا عربى و آيات قرآنى و امثله يا عباراتى كه در ألسنه اهل علم و غيره مشهور و متداول و كثير الاستعمال است و بعضى از الفاظى كه معروف نبودند در حاشيه معنايش را نوشته بود و در ديباچه نوشته بود كه كسى سبقت در اين موضوع بر من نگرفته ، الا ( ابن عبد الكريم لطف اللّه كاشانى ) كه بعضى از اين اعداد را يافته و من آنچه را او يافته در اينجا آوردهام ، انتهى .
و ما اين لطف اللّه را نشناختيم ، و فرموده كه براى آسانى كار ماده تاريخجويان مدت پنج سال در اين كار فكر كردم . و نام آن را « بحر ألفاظ » كه 1222 و مطابق سال شروع است نهاده ، و سال ختم را ( نسخة العجائب 1227 ) نوشته و عدد « 1 » را « أ » و چند لفظ ديگر ، و 1683 را ( تمت الكتاب به حكم قادر وهاب ) و بعضى از الفاظ ديگر نوشته بود ، و براى بعضى از سنوات