إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ
ياد كنيد زمانى كه از طرف بالاى وادى لشكر كفر كه طرف مشرق مدينه است آمدند كه طائفه بنى قريظه و بنى النضير و بنى غطفان بودند .
وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ
از طرف مكه ابو سفيان و كفار قريش و اتباع آنها .
وَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ
زاغ ميل چشم است از مكان خود به اصطلاح چشم دور مىزند زيرا از هر طرفى نگاه ميكردند دشمن رو به آنها ميآمد و ميل از هر چيزى را زوغ ميگويند چنانچه ميفرمايد
فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ
( صف آيه 5 ) چون آنها ميل از حق كردند خداوند هم قلب آنها را از ايمان و خير ميل داد .
وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ
به اصطلاح به زبان فارسى ميگويد ششم تو گلو آمد كه گفتند انسان موقعى كه خوف و ترس و اضطرابى پيدا كرد قلبش جا كن مىشود و ميآيد در گلو كه اگر راه تنگ نبود بيرون ميافتاد .
وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا
بعضى ظن بيأس و نااميدى بعضى ظن به استيصال بعضى مثل منافقين گفتند
« ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً »
كه در آيهء بعد بيايد و بالجمله گمانهاى بى جا بلى مؤمنين ثابت الايمان قلب آنها آرام بود و اطمينان به فتح و ظفر داشتند و ميآيد در آيهء 22
وَ لَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ قالُوا هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ ما زادَهُمْ إِلَّا إِيماناً وَ تَسْلِيماً
.
[ سوره الأحزاب ( 33 ) : آيه 11 ]
هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِيداً ( 11 )
در اين قضاياى خندق و تهاجم ، مشركين امتحان شدند مؤمنين و يك دسته متزلزل شدند آن هم تزلزل سختى .
هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ
تميز داده شد مؤمن ثابت الايمان قوى الايمان با مؤمن ضعيف الايمان و مؤمن با منافق بواطن بسيارى كشف شد .
وَ زُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً
بسيار متزلزل شدند آيا به طرف اسلام بيايند يا به طرف كفر روند آيا فتح با اسلام است يا با كفر و شرك آيا ما كشته ميشويم يا اسير ميگرديم تمام بايد امتحان شوند
أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ