اينكه امتحان براى شخص متنعم و مبتلاست بسا براى ديگران هم امتحان است مثلا فقر فقراء امتحان اغنياء است كه آيا حقوق آنان را ميدهند و به آنها ترحم و احسان مينمايند يا اينكه توجهى به آنها ندارند .
و همچنين غناء اغنياء امتحان فقراء است كه چه عكس العملى در قبال آنها نشان ميدهند و هكذا ساير نعم و بلايا و امتحان تشريعى در مورد تكاليف الهى از واجب و مستحبّ و حرام و مكروه است كه معلوم شود بنده تا چه اندازه نسبت باوامر الهى مطيع و نسبت بنواهى او منتهى ميگردد و امور تشريعى نيز بسا در عين اينكه امتحان براى مكلف است براى ديگران نيز امتحان واقع مىشود مثلا شخص نمازگزار بسا سبب امتحان رفيق خود و به عكس شخص معصيت كار نيز موجب امتحان رفيق خويش مىشود و توهم نشود كه مصلت احكام منحصر بامتحان باشد بلكه بنا بر مذهب اماميه جميع احكام تابع مصالح و مفاسد نفس الامريه است و بسا مصالح متعددى دارد كه از آن جمله امتحانات است و گاهى امتحان در نفس امر است كه از آن باوامر امتحانيه تعبير مىشود و اغلب امتحان در مأمور به است ، و از اين بيان واضح ميگردد كه بندگان دائما در امتحان ميباشند و هر چه مقام بنده رفيعتر باشد امتحان او شديدتر ، و هر چه نعمت بر او بيشتر باشد امتحان او سختتر است و آيات و اخبار در اين باره بسيار است كه نقل آنها از وضع تفسير خارج است و اينك بشرح همين آيه اكتفاء مىنمائيم .
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ
خطاب بمؤمنين و كسانى كه برسول اكرم گرويدهاند مىباشد كه گمان ميكنيد به مجرد اظهار ايمان داخل بهشت ميگرديد و حال آنكه مورد امتحان واقع نشويد چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد :
أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ
« 1 »
هامش
( 1 ) . سوره عنكبوت آيه 1