پروردگار موسى در كوه تجلى نمود كوه را از هم پاشيده قرار داد و افتاد موسى در حالى كه بيهوش شد ) مرتبه دوم ايجاد كلام و استماع آنست چنانچه براى حضرت كليم بود
وَ كَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً
« 1 » ( خداوند با موسى سخن گفت سخن گفتنى ) مرتبه سوم اخذ از جبرئيل است از جنبه روحانى چنانچه مستفاد از آيه شريفه
وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى
« 2 » ( بتحقيق پيغمبر اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم جبرئيل را در مرتبه ديگر نزد سدرة المنتهى ديد كه نزد سدرة المنتهى بهشت است ) و از آيه شريفه
إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى
« 3 » است مرتبه چهارم اخذ از جبرئيل و ساير ملائكه است از جنبه جسمانى و اينهم بر دو قسم است :
يكى آنكه صورت آنها را مىبيند و صداى آنها را ميشنود چنانچه حضرت خليل عليه السّلام و حضرت لوط عليه السّلام در بشارت باسحق و اخبار از هلاكت قوم لوط آنها را مشاهده نمودند « 4 » و ديگر آنكه صورت ملك را نمىبيند ولى صداى او را ميشنود مرتبه پنجم اينست كه در خواب به او وحى ميرسد چنانچه براى حضرت ابراهيم عليه السّلام بود
يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ
« 5 » ابراهيم عليه السّلام باسمعيل عليه السّلام ميفرمايد ( اى پسرك من در خواب ديدم كه ترا ذبح ميكنم ) و چنانچه حضرت رسول عمليّات شجره ملعونه بنى اميّه را در عالم رؤيا ديد و بالجمله تمام اين اقسام و مراتب براى حضرت ختمى مرتبت بوده لكن ساير انبياء داراى مراتب مختلف بوده‌اند
Footnote
( 1 ) . سوره نساء آيه 162
( 2 ) . سوره النجم آيه 13 الى 15
( 3 ) . سوره النجم آيه 4
( 4 ) . سوره ذاريات آيه 24 الى 37
( 5 ) . سوره صافات آيه 101