سخنى و ياد نميكند
أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ
اين معنى را كه خلقت كرديم و بيافريديم ما او را پيش از اين حالت
وَ لَمْ يَكُ شَيْئاً
و نبود او چيزى بلكه او معدوم صرف بود ، و مخفى نيست كه ايجاد معدوم عجيبتر است از اعادهء معدوم بجمع مواد او بعد از تفريق اجزاء پس هر كه بر ابتدا قادر باشد بطريق اولى بر اعاده نيز قادر خواهد بود .
فَوَ رَبِّكَ
پس قسم بپروردگار تو كه در قيامت
لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّياطِينَ
اى « لنحشرنهم مع الشياطين » تا آنكه « و الشياطين » مفعول معه باشد يعنى هر آينه زنده كنيم و جمع نمائيم آدميان را با شياطين كه اغراى آنها ميكردند
ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ
پس حاضر گردانيم همهء ايشان را در حوالى دوزخ
جِثِيًّا
حالكونى كه به زانو در آمده باشند .
ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ
پس بيرون آريم
مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ
از هر گروهى كه تابع دينى و مذهبى شدند
أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا
هر كدام از ايشان را كه سختتر باشند بر خداى بخشنده از روى عتو و سركشى . يعنى اول رؤساء كفار را كه در عناد شديدترند جدا كنيم و بدوزخ اندازيم .
ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ
پس هر آينه ما داناتريم
بِالَّذِينَ
به آنكه
هُمْ أَوْلى بِها
ايشان سزاوارترند بدوزخ
صِلِيًّا
از روى درآمدن در آنجا .
[ سوره مريم ( 19 ) : آيات 71 تا 74 ]
وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا ( 71 ) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا ( 72 ) وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِيًّا ( 73 ) وَ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَ رِءْياً ( 74 )
وَ إِنْ مِنْكُمْ
و نيست يكى از شما اى آدميان . و اين التفات است از غيبت بخطاب
إِلَّا وارِدُها
مگر وارد شونده در دوزخ . و چون ظاهر لفظ «
وَ إِنْ مِنْكُمْ
» عام است بر مؤمنان و كافران ، خلاف كردهاند در اينكه « ورود » در اينجا بمعنى وصول و اشراف است تا لازم نيايد كه مؤمنين داخل جهنم شوند ، و يا بمعنى دخول ؟ و بهر دو معنى