ميگردد تا نگاه كنند سرمايهء عمر رفته باشد و سودى حاصل نكرده و ذخيرهء قيامت كه طاعت و عبادات است ننهاده الّا مؤمنان كه ايشان در خسارت و زيانكارى نيستند آخرت را بخريدند و دنيا را در عوض بدادند ، ايمان آوردند و عمل صالح كردند هر روزى و شبى كه بر ايشان گذشت اكتساب درجهء از درجات بهشت كردند لا جرم سود كردند و در معاملهء آخرت پيروز و نيكبخت شدند ؛ در دنيا يكديگر را وصيّت و نصيحت كردند بملازمت نمودن حقّى ظاهر بحجّت و دليل با هر « 1 » از توحيد خدا و تصديق انبيا و متابعت و موالات أوصيا ، و يكديگر را بصبر و شكيبائى فرمودند و نصيحت كردند بر ملازمت حقّ « 2 » و گزاردن « 3 » واجبات و دورى كردن از مقبّحات و صبر كردن بر طاعات و بليّات ، و شنودن طعن از اعداى دين در حقّ اهل يقين « 4 » . و گفتهاند كه :
مراد اينست كه : آدمى در خسران و زيانكارى است روز بروز و شب بشب كه عمرش ناقص مىشود و ضعف زايد ميگردد تا آنگه كه پير مىشود و از عمل باز ميماند كارهايش متراجع مىشود مگر مؤمنان كه ايشان چون پير شوند و قوّت ايشان ساقط گردد همان عمل كه در جوانى كرده باشند در جريدهء اعمال ايشان مىنويسند .
أبىّ بن كعب گفت : من تفسير اين سوره از رسول پرسيدم گفت :
[ وَ الْعَصْرِ ]
سوگندست به آخر روز بدانكه انسان يعنى أبو جهل در خسارت است مگر مؤمنان يعنى صحابه و أهل البيت . و گفتهاند :
[ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا ]
على است و فرزندان وى عليهم السّلام و مواليان و متابعان ايشان ؛ براى آنكه اين صفات بايشان لايقتر است . امّا قوله
[ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا ]
لقوله تعالى :
« إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا »
و قوله
[ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ]
لقوله :
« الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ » *
[ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ ]
لقوله عليهما السّلام « الحقّ مع علىّ و علىّ مع الحقّ » و قوله
[ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ ]
لقوله
« الصَّابِرِينَ وَ الصَّادِقِينَ »
.
هامش
( 1 ) - در غالب نسخ : « قاهر » .
( 2 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : «[ وَ تَواصَوْا ]و وصيت كنند بحقّ و طلب راستى و ثبات آن و وصيت كنند بصبر بر بلا ، و اين صفت مؤمنان مخلص است ؛ اگر تخصيص كنند لايق است و اگر بر عموم حمل كنند فايدهاش بيشتر باشد » .
( 3 ) - در تمام نسخ بذال معجمه ؛ و قياسا تصحيح شد .
( 4 ) - بيانات ابو المحاسن ( ره ) از اوّل اين سوره تا اينجا مربوط به خودش است و در تفسير ابو الفتوح ( ره ) به اين بسط و ترتيب ياد نشده است .