شما بارى ديگر چون مرده باشيد عاجز نباشيم ، هى شما سختتريد و دشوارتر بآفريدن يا آسمان با رفعت و شدّت ؛ آسمان را بنا كرد و بيافريد ؛ سقف او را برداشت و بلند گردانيد ، پس او را راست كرد بىشطورى و فطورى و شكافى ، و شب او را تاريك گردانيد و روز او بيرون آورد و روشن گردانيد ، شب و روز را اضافت و نسبت به آسمان از آن كرد كه منشأ تاريكى و روشنى اوست بغروب و طلوع آفتاب ، و زمين را بعد از آنكه آسمان آفريد دحو كرد و بگسترانيد بر روى آب ، اوّل خداى تعالى زمين آفريد امّا ناگسترده آنگه آسمان آفريد پس از آن جبرئيل عليه السّلام آمد و زمين را از زير خانهء كعبه بگسترانيد چنان كه جامهء درپيچيده بر روى زمين بازگسترانند . عبد اللّه عمر گفت :
خداى تعالى زمين كعبه را بيافريد بر چهار ركن و بر آب نهاد پيش از آنكه عالم آفريد به دو هزار سال . و گفتهاند : معنى اين است كه زمين را با آن « 1 » بر روى آب بگسترد و از زمين آب را بيرون آورد . و گياهزار را بنگر كه خداى تعالى پيش از آنكه آدمى
هامش
( 1 ) - اشاره به آنست كه گفتهاند [ بعد ] در اينجا بمعنى [ مع ] است ؛ ابو الفتوح ( ره ) گفته : ( ج 5 چاپ اوّل ؛ ص 412 ؛ س 14 ) « بعضى ديگر گفتند [ بعد ] بمعنى « مع » است اى و الارض مع ذلك دحاها ؛ چنان كه كسى گويد ديگرى را : فلان احمق و هو بعد ذلك لئيم النسب ؛ قال اللّه تعالى« عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ »قال الشاعر :فقلت لها فيئى اليك فانّنى * حرام و انّى بعد ذلك لبيتو مجاهد خواند و الارض عند ذلك ، و گفتند : بعد ذلك اى قبل ذلك كقوله و لقد كتبنا فى الزبور من بعد الذكر اى من قبل الذكر يعنى القرآن قال الشاعر :حمدت إلهى بعد عروة اذ نجا * خراش و بعض الشرّ أهون من بعضگفتند : تقدير آنست كه إذ نجا خراش قبل عروة » .
شيخ الطايفه ( ره ) در تبيان گفته : « و قوله[ وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها ]قال مجاهد و السدّىّ : معناه دحاها مع ذلك كما قال[ عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ ]أى مع ذلك » .
مولى فتح اللّه ( ره ) در منهج الصادقين گفته : « سدّى و مجاهد گفتهاند كه : معنى آيه آنست كه[ وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها ]اى مع ذلك كما قال :[ عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ ]اى مع ذلك » .
طريحى ( ره ) در مجمع البحرين گفته : « و قد يكون « بعد » بمعنى « مع » مثل قوله[ عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ ]اى مع ذلك ، و قوله[ وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها ]اى مع ذلك و قيل :[ بَعْدَ ]على اصلها لما روى عن ابن عبّاس : خلق اللّه الارض قبل السماء فقدّر فيها أقواتها و لم يدحها ؛ ثمّ خلق السّماء ثمّ دحا الارض من بعدها » .