تو نيستى پيش از تو ديگران را هم تكذيب كردهاند . آنگه بر سبيل تعجّب فرمود و گفت : آيا ايشان يكديگر را به اين وصيّت كردهاند كه پيغمبران را تكذيب كنند ؟
نه كه ايشان خود گروهى طاغى و ظالماند . آنگه فرمود كه : اى محمّد از ايشان بر گرد و پشت بر ايشان آور كه تو مستحقّ ملامت نيستى و كس ترا بدين ملامت نكند .
در خبرست كه چون اين آيت آمد رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دلتنگ شد و گمان برد كه وحى منقطع شد و عذاب فرو آمد « 1 » حق تعالى براى تسلّى رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اين آيت فرستاد و گفت : ياد ده مؤمنان را و وعظ گوى كه وعظ و پند سود دارد مؤمنان را .
آنگه براى ابلاغ حجّت را « 2 » گفت :
[ وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
« 3 »
]
من نيافريدم پريان و آدميان را الّا براى آن تا مرا پرستند و غرض من در آفريدن ايشان عبادت است . مجاهد گفت : الّا ليعرفون ، ابن عبّاس گفت : الّا ليقرّوا لى بالعبوديّة .
هامش
( 1 ) - در بعضى نسخ : « وحى منقطع خواهد شد و عذاب فرو خواهد آمد » .
( 2 ) - اين « را » زايد است براى تأكيد ؛ و در كلمات قدماء فراوان به كار رفته است و ما در تعليقات نقض و در تعليقات ديوان قوامى بقسمتى از شواهد آن اشاره كردهايم .
صاحب غياث اللغات گفته : « [ را ] اين حرف علامت مفعول است و گاهى بمعنى [ براى ] آيد چنان كه خدا را يعنى براى خدا ، و گاهى بدل اضافت آيد ؛ مصراع :
كسان را نشد ناوك اندر حرير ، يعنى ناوك آن كسان ، و گاهى افادهء معنى [ از ] سببيّه كند چنان كه قضا را يعنى بسبب قضا ، و گاهى زايد باشد ؛ امير خسرو گويد :گرچه تن من ز پى سوز راست * رحمت تو از پى اين روز راستمثال ديگر :« هر آن مثال كه توقيع تو بر آن نبود * زمانه طى نكند جز براى حنّا را »( 3 ) - ابو الفتوح ( ره ) نسبت به اين آيه چنين گفته :
«[ وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ]آنگه براى ابلاغ حجّت گفت :
من نيافريدم جنّيان و انسيان را الّا براى آن تا مرا پرستند يعنى غرض من در آفريدن خلقان عبادت است از أمير المؤمنين على ( ع ) روايت كردند كه گفت : معنى آنست كه الّا لامرهم ان يعبدون ؛ الّا كه فرمايم ايشان را كه مرا عبادت كنند و اين اختيار زجّاج است بيانه قوله : و ما أمروا إلّا ليعبدوا للّه ؛ الاية مجاهد گفت : الّا ليعرفون . عبد اللّه عبّاس گفت : الّا ليقرّوا لى بالعبوديّة . كلبى گفت : الّا ليوحّدون ؛ الّا تا مرا يكى گويند .
و آيت دليل است بر بطلان قول مجبره ؛ براى آنكه باتّفاق آيت محكم است و محمول است بر ظاهر خود و مطابق ادلّهء عقل است و اگر غرض او كفر و معصيت بودى نگفتى كه :
ايشان را براى عبادت آفريدم » .