ادراكات و حركات ، كما ينبغى و « 1 » به احسن وجوه از آن صادر مىگردند . و در سنّ پيرى كه « حرارت غريزى » و « رطوبت اصلى » ضعيف و فانى گشتند ، و « برودت و رطوبت عَرَضى بَلّى » غلبه نمود ، همهء اعضاء سست و ضعيف و ناتوان مىگردند ، و ادراكات و حركات به دشوارى صادر مىگردد ؛ بلكه بعضى مفقود مىگردند .
و بدان كه اعصاب ، [ به طور تفصيل ] ، منقسم مىگردند به چند وجه :
يكى :
[ به اعتبار هيأت ؛ ]
به آن كه : بعض آنها مجوّفاند ؛ مانند دو عصبه [ اى ] كه به سوى چشم آمدهاند ؛ چنان چه مكرّر ذكر يافت . و بعضى غير مجوّف ؛ چنان چه ساير اعصاب .
دوم :
[ به اعتبار قوام ]
؛ كه : بعضى بسيار نرماند ؛ مانند اعصاب حس ؛ خصوصا آن چه از مقدّم دماغ روييده است ؛ مانند هر دو چشم .
و بعضى بسيار صُلب ؛ مانند اعصاب حركت ؛ مثل اعصابى كه از اسفل نخاع روييدهاند .
سوم :
[ به اعتبار حجم ]
؛ كه : بعضى بسيار حجيم [ و ] غليظتر ؛ مانند عَصَبَتَين مُجَوَّفَتين ؛ براى آن كه مىبايد كه آن مجوّف باشد . و بعضى بسيار باريك ؛ مانند اعصابى كه از فقرهء اوّل از فقرات عنق روييده است . و بعضى نه چنان و نه چنين ؛ مانند ساير اعصاب .
چهارم : به
[ اعتبار امرى كه مفيد آناند از قوّه ]
؛ به آن كه : بعضى اعصاب ، مفيد قوّهء حسّاند فقط ؛ مانند اعصاب ذوق و سمع و شمّ و مانند آنها . و بعضى مفيد قوّهء حركتاند ؛ مانند عصب محرّك زبان . و بعضى مفيد دو امراند ؛ چنان چه اعصابى كه به طرف هر دو دست و هر دو پا آمدهاند ، و مانند اينها اكثر اعصاب .
پنجم :
[ به اعتبار اعضائى كه ملاقى آنها گشته ]
؛ به آن كه : بعضى ملاقى احشا فقط گشتهاند ؛ مانند اكثر اعصاب دماغى . و بعضى ملاقى اعضاء ظاهر فقط گشتهاند ؛ مانند اكثر اعصاب نخاعى .
هامش
( 1 ) . الف : ( و ) حذف شده .