باب نخستين / در تدبير هوا
ببايد دانستن كه اسباب تندرستي و بيمارى شش نوع است ، و طبيبان آن را " اسباب السته " 1 گويند : و آن هوا است و حركت و سكون و خواب و بيداري و طعام و شراب و استفراغ و احتقان و اعراض نفساني .
( 1 / 21 )
و اندر حفظ صحت ، تدبير اين سببها واجب است ، از بهر آنكه هرگاه كه اين سببها چنان باشد كه بايد ، سبب تندرستي بود ، و هرگاه كه به خلاف اين باشد سبب بيمارى باشد . و ازين سببها به هيچ سبب نيست مردم نزديكتر و با وى ملازم تر و تن او بدان محتاج تر از هوا . از بهر آنكه قوام همه تن به سه قوتست : طبيعي (
Natural Power )
كه به نيروي طبيعي اطلاق مىگردد و (
Animal Power )
و نفساني (
Physical Power )
و اين قوتها كار خويش نتوانند كرد مگر به ميانجى روح
Sprit )
يا (
Soul
و ماده 2 روح ، هوا است كه مردم آن را به نفس مىگيرند . بدين سبب از چيزها كه بيرون تن حيوانست ، هواست كه باندرون و بيرون دميده تر است . و اگرچه هوا گرم و ترست ، اين هوا كه نزديك ما است به قياس با مزاج روح و حرارت غريزي 3 سرد است . و اين هوا كه به دم زدن ما به حرارت غريزي رسد و با روح بياميزد گرم شود و بسوزد . اگر به دم زدني ديگر از روح جدا نشود و مزاج روح از اعتدال بگردد و هرگاه كه به دم زدن ديگر از روح جدا شود هوائى تازه اندر آيد ، مدد روح گردد و راحتى از آن هواي تازه به روح رسد . بدين سبب روح را از هواى تازه راحتى و منفعتى عظيم است 4 .
( 1 / 22 )
و ببايد دانست كه اين هوا كه نزديك ما است هواى خالص نيست از