زمان بر سر راههاى ورودى شهر و دم دروازهها اتاقهايى پاسگاهمانند وجود داشت كه مأموران وصول « باج » ( عوارض ) و « خراج » ( ماليات ) در آنها مستقر بودند و وظيفهء آنان وصول باج و خراج بود و در برابر پولى كه از صاحب « بار » مىگرفتند قبض رسيدى مىدادند كه به آن « پتّه » مىگفتند . اين پاسگاهها را « نواقلخانه » ( نواقلخانه
navaqelxone
) مىناميدند « 1 » .
در آن زمان در بيرجند چهار " نواقلخانه " - در چهارسوى شهر - قرار داشت بدين قرار :
[ نواقل خانه ها ]
1 - نواقلخانهء شمالى :
اين نواقلخانه در شمال ( شمال شرقى ) شهر - دم دروازهء مشهد و بر كنارهء شمالى « رود » - واقع بود و راه روستاهاى شمال شرقى بيرجند و برخى از روستاهاى شمالى شهر از مقابل آن مىگذشت .
2 - نواقلخانهء شرقى :
در شرق شهر و بر سر راه بيرجند به زاهدان و دم دروازهى آن شاهراه يك نواقلخانه وجود داشت كه راه روستاهاى شرقى و جنوب شرقى بيرجند از جلوى آن مىگذشت .
3 - نواقلخانهء جنوبى :
در جنوب شهر و بر كنارهء شمالى رود « پل باغ » ( پال باق
pale baq
) بر بالاى تپّهء كوتاهى - بر سر راه « اميرآباد بالا » - يك نواقلخانه وجود داشت كه راه بيشتر روستاهاى كوه باغران از آنجا مىگذشت .
4 - نواقلخانهء غربى
اين نواقلخانه در غرب شهر بر سر راه « خوسف » قرار داشت و راه بسيارى از روستاهاى غربى و شمالى و جنوب غربى از مقابل آن مىگذشت .
هامش
( 1 ) . در بيرجند گاهى به « نواقلخانه » « قراولخانه » ( قراولخانهqaravelxone) مىگفتند . در صورتى كه واژهء اخير - چنان كه جزو نخست آن نشان مىدهد - نوعى پاسگاه نظامى ويژهء « ديدهبانى » و « نگهبانى » بوده است . احتمالا بايستى شباهت لفظى و بناى « نواقلخانهها » باعث اين كاربرد واژه « قراولخانه » شده باشد و يا اينكه فرض كنيم در مواقع نياز و ضرورت از اين « پايگاهها » براى « ديدهبانى » و « نگهبانى » استفاده مىكرده و « قراول » در آن مىگذاشتهاند .