اصفهان از عهد سلجوقيان تا صفوى
آخرين پادشاه سلجوقى ، طغرل سوم ، از خوارزمشاه شكست خورد و سلطان تكش ، اصفهان را گرفت . كمال الدين اسماعيل شاعر معروف اصفهان در اينباره گفته است :
مژده كه خوارزمشاه شهر صفاهان گرفت * ملك عراقين را همچو خراسان گرفت
ماهچهء چتر او قلهء گردون گشاد * مورچهء تيغ او ملك سليمان گرفت
از آثار مشهور دورهء سلجوقيان در اصفهان ، غير از دو گنبد نظام الملك و تاج الملك در مسجد جمعهء اصفهان ، منارهء چهل دختران و منارهء ساربان در انتهاى محله جوباره و در خارج اصفهان و حومهء شهر ، مسجد جامع اردستان ، مسجد جامع زواره ، مسجد جمعهء برسيان ، منارهء گار ، مسجد و منارهء سين ، مسجد و منارهء گز ، منارهء زيار و مناره راهروان از بناهايى هستند كه خوشبختانه بر جاى ماندهاند . بنابراين از آن دوره فقط آثار مذهبى باقى مانده و از آثار ديگر مانند كاخهاى سلطنتى ملكشاه و جانشينان او و همچنين از مدرسه خواجه نظام الملك اثرى بر جاى نمانده است . اصفهان در دوره سلطنت خوارزمشاهيان از شهرهاى آباد و از مراكز مهم تجارتى ايران بوده و مقارن همين ايام است كه خاقانى ، شاعر معروف ايران ، اصفهان را بدينگونه توصيف كرده است :
شهرى روشن چو فكر دانا * در وى همه كاينات پيدا
چون عارض دوست از نكويى * در وى همه آرزو كه جويى
ترياك ده است مشك ده او * چون چشم گوزن و ناف آهو
ارواح كه بر درش گذشتند * فردوس مهين برو نبشتند
آدم بدل جنان شمردش * چون شد به فرشتگان سپردش
از سبزه و آب گشته موجود * دراعه خضر و درع داود