چه واقع شد و مبدأ اين اقتضائات كه ثبوت شباهت مذكوره فى الحديث است ، تعالى اللّه عن التشبيه ، براى چه موضوع گشت ؟ چون مقتضاى آن البته بايد كه معمول به نشود و در حكمت وجود چيزى كه اثر او بر او مترتب نباشد روا نيست .
3 . آنكه چگونه آدمى مكلّف باشد به دفع ساير اقتضائات نفس ، حال آن كه اكل و شرب و قيام به ساير مصالح جسد از جمله مقتضيات نفس است و عمل به مقتضاى آن واجب شرعا ؟
( جواب از سؤال اوّل : ) آن است كه اقتضاى چيزى خوردن در نفس نه از آن جهت كه اقتضاى چيزى خوردن است واقع است براى كامرانى و حظى كه او را است در آن واقع است پس لباب آن اقتضاى توسع و بلوغ به مراد است و اين معنى آنجا ثابت است
إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ
. « 1 »
( و جواب از سؤال دوّم : ) آن است كه تحقيق اقتضائات مذكوره مادام كه بر وجهى باشد كه منافى تفريد باشد ، منهى است و اين در اين نشئهء دنيويه است كه براى حجاب جهل مخلوق على الصورة ديده مىشود ، بلكه بانّه هو ديده مىشود ، كما قال بعضهم :
ظننت ظنونا بانّك انّنا * و ما ان تكون و لا قطّ كنّا
فان انت انت فانّك ربّ * و ثانى اثنين دع ما ظنّنا
امّا در نشئهء اخرويه كه غطاى جهل منكشف شود كه
فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ
« 2 » و امر كما هو عليه ديده شود و ظل مشير به اصل باشد نه مشير با خود كه :
ما چو حرفيم معنىاى در غير * گر اشارت به خود كنيم خطا است
آنچه با ذات خود بود ناظر * اى برادر همين وجود خدا است
عمل به آن مقتضيات منهى عنه نيست و موجب ناخشنودى خداى عزّ و جلّ نه ؛
هامش
( 1 ) . سوره طلاق ، آيه 3 « خدا فرمانش را به انجام رساننده است » .
( 2 ) . سوره ق ، آيه 22 « و ما پردهات را [ از جلوى چشمانت ] برداشتيم و ديدهات امروز تيز است » .