پست و نشيب عراق فراق و سپاهان احزان به سوى ميانخانه چارگاه وصال ترقى دهد . » « 1 »
نمونهاى در نجوم : « بعد از آنكه در مراقى عز ، كوكب جاه من در اوج اعتبار بود ، چون آفتاب دولت عشق ، جرم التفات بر برج حقيقت من انداخت ، از حضيض درجات عزّ و ترقى به سوى اوج دركات ذلّ و تنزّل مايل شدم ، بعد از آنكه كوكب تعيّن من در عقدهء نخوت ، دربند نام و ناموس بود . » « 2 »
نمونهاى در فلسفه و عرفان : « اگر نه حبوب حقيقت من در چمن امكان و مرغزار ظهور بودى ، كى شجرهء وجود از او سر برزدى و ثمار شهود بار دادى ؟ . . . پس بر شاخسار وجود هيچ موجودى ، گل حيات نشكفته ، الّا آنكه از گلستان حيات اغصان من برومند گشته . و ثمرهء هيچ ارادتى از هيچ نفس ظاهر نشده ، الّا آنكه در تحت دوحهء مراد من باليده شده . » « 3 »
و نمونهاى در مذهب و قصص قرآن : « در ميان بنى اسرائيل نظر و اهل فكر ، از براى جناب روحانيت آثار احيا اطوار عيسوى ، مائدهء جمعيت حكم و معارف از آسمان افاضت فروفرستادهشد و بر بسيط حوصلهء مستفيضان و مسترشدان گستريده گشت . » « 4 »
صائن الدين سجع را نيز بطور ملايمى مورد توجه دارد :
« اگر بدان حضرت رسى ، نبينى مگر عاشقى كه در نظر همت او ، به غير عشق در نيايد و لسان حالش همه اين فحوا سرايد . . . » « 5 »
« گاه از راه عيان درآيد و بنياد هستى عاشق براندازد و گاه از روى معنى ، جانش را به تحف حقايق و معارف بنوازد و گاهى در عالم خيال ، به خلافت صورت مثالى ، حكومت آغازد . » « 6 »
نبايد فراموش كرد كه زيبايى قلم صائن الدين در گرو تصنع و تكلف نيست . در بسيارى موارد ، فصاحت و شيوايى نثر او بدون حضور بارز صناعات ادبى هم به زيبايى
هامش
( 1 ) . شرح بيت 727 - 728 .
( 2 ) . شرح بيت 123 .
( 3 ) . شرح بيت 637 - 638 .
( 4 ) . شرح بيت 611 .
( 5 ) . شرح بيت 351 .
( 6 ) . وصل ششم ، ص 21 - 22 .