خصوصا كه اين ذكر را به نزديك بارى ، تعالى و تقدّس ، منزلتى عظيمست ، و از اينجا است كه ايزد ، سبحانه و تعالى ، چندين جاى در قرآن مجيد بذكر فرموده است ، چنان كه مىگويد :
« فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ »
، « 3 » و جائى ديگر مىگويد :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً »
، « 4 » و جائى ديگر مىگويد :
« فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ »
« 5 » ، و جائى ديگر مىگويد :
« فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً »
، « 6 » و جائى ديگر مىفرمايد :
« فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِكُمْ »
، « 7 » و جائى ديگر مىگويد :
« الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ »
. « 8 » اين دليل است كه بنده در هيچ حال به هيچ سخن مشغول نشود كه آن نه ذكر بارى ، سبحانه و تعالى ، باشد ، زيرا كه آدمى از اين سه حال بيرون نتواند بود ، و در اين سه حال وى را بذكر مىفرمايد . و از ابن عبّاس ، رضى اللّه عنه ، سؤال كردهاند در معنى اين آيه كه
« قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ »
، « 8 » جواب داده است كه يعنى در برّ و بحر و غنا و فقر و بيمارى و تندرستى ذاكر باشند . و هم از او سؤال كردهاند در معنى اين آيه كه
« وَ لَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ »
« 13 » ، جواب گفته است كه اين را دو معنى است :
يكى آنكه ذكر خداى شما را بزرگتر از آن كه ذكر شما خداى را ، و ديگر آنكه ذكر خداى تعالى بزرگتر از همهء عبادتها كه جز ذكر است .
( 23 ) و نيز نيكوترين و پاكيزهترين و ستودهترين همهء عملها ذكر بارى است ، تعالى و تقدّس ، و شكّى نيست كه رفيعترين درجات و شريفترين مقامات به بزرگترين عملها بدست آيد ، چنان كه شاعر مىگويد بيت :
از ياد جلال مرد مطلق خيزد * بنگر كه ز نور حق چه رونق خيزد
هامش
( 3 ) - سورهء 2 ( البقره ) آيهء 147 / 152
- -
( 4 ) ( 3 ، 4 ) - سورهء 33 ( الاحزاب ) آيهء 41
- -
( 5 ) ( 4 ، 5 ) - سورهء 2 ( البقره ) آيهء 194 / 198
- -
( 6 ) ( 5 ، 6 ) - سورهء 2 ( البقره ) آيهء 196 / 200
- -
( 7 ) ( 6 ، 7 ) - سورهء 4 ( النساء ) آيهء 104 / 103
- -
( 8 ) ( 7 ، 8 ، 11 ) - سورهء 3 ( آل عمران ) آيهء 188 / 191
- -
( 13 ) - سورهء 29 ( العنكبوت ) آيهء 44 / 45