اين چه ) هستند امكان دارد كه زياده شود وجود خداى تعالى قابل زياده باشد يا از اين چه هستند امكان دارد كه كم شود يا وقتى باشد و وقتى نباشد وجود خداى تعالى قابل نقصان باشد و اين هر دو محالست پس موجود هميشه موجود است و معدوم هميشه معدوم و امكان ندارد كه معدوم موجود گردد و امكان ندارد كه موجود معدوم گردد . بدانكه اگر كسى سؤال كند كه چگونه تمام افراد هر مرتبه از مراتب اين وجود هميشه موجود بودهاند و هميشه موجود خواهند بود چگونه امكان ندارد كه موجود معدوم يا معدوم موجود شود ؟ كه ما بيقين مىدانيم و مىبينيم كه افراد اين وجود مىآيند و مىروند .
فصل « 1 »
بدانكه افراد هر مرتبه از مراتب اين وجود هميشه موجود بودهاند و هميشه موجود خواهند بود بطريق بدل اما امكان ندارد كه موجود معدوم شود يعنى تمامى اين وجود هميشه بوده است و هميشه خواهد بود و امكان ندارد كه نام تمامى از وى برخيزد اگر چه هر فردى از افراد مىآيند و مىروند اينست معنى
كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ
« 2 » چنين مىدانم كه تمام فهم نكردى روشنتر بگويم به نوعى ديگر :
بدانكه اين وجود را دو اعتبار است يكى از روى اجزاء و يكى از روى كل اگر نظر باجزاء كنى اجزاء را كثرت و نقصان و كمال لازمست پس هرآينه هر جزوى از اجزاى اين وجود در مراتب خود دايم در سير و سفر باشد و قطع منازل كنند و اگر نظر بكل كنى كل را وحدت و كمال لازمست پس هرآينه هر چه موجودند در هر مرتبه كه هستند هميشه موجود بوده و هميشه موجود خواهند بود و هميشه بر يك حال باشند و اگر تصور ندارد كمال نباشد و اين سخن ترا جز به مثالى معلوم نشود مثلا :
آبى روان باشد و به شكل دائره بگردد و بر راهگذر اين آب چهار حوض باشد و در هر حوض مقدارى معين باشد چون اين مقدمات معلوم كردى
هامش
( 1 ) - جواب
( 2 ) - رحمن 26 - 27