هنوز نيافريدهاند . بهشت آنگاه آفريند كه مطيعان را اندر خواهد آوردن ، و دوزخ آنگاه آفريند كه كافران و عاصيان را اندر خواهد آوردن . و اين از بهر آن است كه ايشان عذاب گور را باطل دارند چون به وجود دوزخ مقر آيند لازم آيد . و نيز مر آدم عليه السلام كه خداى تعالى خبر داد كه :
اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ .
گويند اين بستانى بود به زمين فلسطين .
و نيز چنين گويند كه چون امروز اندر آمدن به بهشت و دوزخ نيست ، آفريدن [ را ] فايدهاى نباشد . و باز نزديك ما هر دو آفريدهاند از بهر آنكه خداى تعالى اندر صفت دوزخ گفت :
وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ .
يعنى خلقت و هيئت اگر آفريده نبودى معد نبودى . [ و اندر صفت بهشت گفت :
وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ .
و اگر آفريده نبودى آماده نبودى . ] و به قصهء قوم نوح گفت :
مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً .
همچنانكه عرق بر ماضى افگند ادخال نار بر ماضى اوگند . و اگر ناآفريده بودى دخول اندر معدوم محال بودى .
و نيز به قصهء آل فرعون گفت :
النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ .
پيش از دخول نار به قيامت اندر دنيا عرضه كردن بر آتش ياد كرد و بر معدوم عرضه كردن محال است . و نيز پيغامبر گفت صلى الله عليه و سلم : اندر تفسير اين آيت كه خداى تعالى گفت :
وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ ،
قال يجعل ارواح الشهداء فى اجواف طير خضر و يسرح فى الجنة بالنهار حيث شاءت و تاوى بالليل [ الى ] قناديل معلقة تحت العرش . و اگر بهشت نامخلوق بودى اندر معدوم چرا كردن محال بودى .
و نيز پيغامبر گفت صلى الله عليه و سلم : ابردوا بالظهر فان شدة الحر من فيح جهنم . و به خبرها آوردهاند كه دوزخ به سالى اندر دو بار دم زند يكى به تابستان ، آن سختى گرما از دم زدن دوزخ باشد ؛ و ديگر به زمستان ، آن سختى سرما و زمهرير بازدم زدن وى باشد ؛ و معدوم را دم زدن محال است . اما آنكه گفتند كه چيزى كه