فصل سيزدهم از باب سوّم از مقالهء دوّم در افعال عباد
بدان كه در فعل « 1 » اختيارى عباد ، سه مذهب است :
اوّل جبر و آن مذهب اشعرى است ؛ و او فعل بنده را مخلوق خداوند داند بىوساطت و مدخليت اختيار و ارادهء بنده ، چنان كه مذهب اوست در ايجاد جميع موجودات ، چه مباشر ايجاد همهء موجودات خداى را داند و قائل به هيچ واسطه نباشد ؛ حتى احتراق نار و تبريد ماء را فعل بىواسطه خدا داند و نار و ماء و امثال آنها را اسباب عاديه خواند و گويد : عادت اللّه جارى شده كه احراق ثوب مثلا در وقت مماسه نار كند بدون آنكه نار را مدخليتى در احراق باشد .
و در افعال عباد ، فرق ميانهء « 2 » اختيارى و اضطرارى به مجرد مقارنت اراده و عدم مقارنت اراده كند بىمدخليتى ؛ و اين معنى ، اعنى مقارنت اراده را كسب نام كند و فعل بنده را مخلوق خدا و مكسوب بنده داند بالمعنى المذكور .
و شناعت اين مذهب به مرتبهاى است كه بر صاحب ادنى تأملى پوشيده نتواند بود . چه قطع نظر از ترتّب « 3 » مفاسد ديگر كرده ، بديهه حاكم است به ترتّب فعل ما ، وجودا و عدما ، بر ارادهء ما ، وجودا و عدما ؛ و مراد از
هامش
( 1 ) الف : افعال .
( 2 ) الف ، ب : ميان .
( 3 ) ب : ترتيب .