الهى از تو مىخواستم خلوتگاهى كه تو را پرستش كنم ، شكر تو را كه عطايم كردى . 20 الى آخر مصيبته . الا لعنة اللّه على القوم الظالمين .
عنوان [ بيان آيهء انّا عرضنا الامانة ]
و قال تعالى
إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ
الى قوله
وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا
21 . كلام در اثبات نبوّت بود و در اين چند مطلب است . اوّل بيان مراتب ما سوى ، دوّم جامعيت انسان ، سيّم آن كه چون انسان ، قابل خلافت و مطاعيّت در كل ما سوى نيست ، چهارم آن كه بر خدا واجب است فرستادن پيغمبر و امام ، پنجم در بيان آن كه چگونه شخص متّصف به چگونه صفات قابل نبوّت و امامت است ، ششم آن كه مراتب انبياء و اولياء مختلف است اكمل آن صفات در محمّد و آل او جمع است .
و مطلب اوّل و دويم گفته شد و مطلب سيّم را آيهء شريفه شاهد است چه مراد از امانت نظر به دلالت بعضى از اخبار و تفسير بعضى از اخيار مطلق تكاليف است ، چه در يك حديث قريب به اين مضمون وارد شده كه حالت على بن ابى طالب ( ع ) چون به نماز ايستادى منقلب شدى ، سؤال كردند ، فرمودند كه وقت اداى امانت است 22 . بارى چون حاصل همه تكاليف مخالفت شهوت و غضب و واهمه و ترك هوا و هوس و خواهش آنها است لهذا تعليل آوردند لياقت و قابليّت انسان را و اثبات نمودند اين مطلب را بقوله
إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً
اى بالقوة الغضبيّة
جَهُولًا
اى بالقوّة الشهويّة 23 . يعنى انسان متحمل آن شد تا از ظلم و جهل بيرون رود . و حاصل تكاليف اين است به جهت آن كه چون سير در فقه و اخلاق كنى چون صوم و صلاة و تواضع و كظم غيظ و جهاد و غير آن ، سرّ اين بر تو ظاهر شود . و مراد از سماوات و ارض و جبال يا جسم آنها است و ظاهر لفظ اين است ، پس اباء طبيعى آنها ظاهر است ، چه اجسام را عقل و شعورى نيست و لكن به قرينهء
وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ
بايد مراد اعم از آنها و اهل آنها باشد و حملها به منزله استثنا است . پس گويا تقدير چنين است . على السّماوات و الارض و الجبال و اهلها فابين الّا الانسان 24 . و امّا حيوانات اباء نمودند هم ظاهر است ، چه بىعقلند . و امّا جنّ و شياطين اگر چه مكلّفند و لكن مكلّف به مقام نبوت و تحصيل آن نيستند ، چه قابل آن نيستند و لذا از ايشان پيغمبر نشد كما يدلّ عليه قوله تعالى
إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً
25 و قوله
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا
26 و هكذا . و يك مرتبه تكاليف ، مقام نبوت است و خلافت است ، لهذا در