سبحانه و تعالى اينها همه هست .
مبدئش جهل و نقصان طبيعى است كه با خود آورده از شكم مادر
« وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً . »
« 1 »
و منتهايش : كمال حقيقى است كه فوق همه كمالات است و آن وصول است به حق سبحانه
« وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى »
« 2 » ،
« يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ »
« 3 » .
و مسافت راه در اين سفر كمالات علميّه و عمليّه است كه روح طىّ آنها مىكند شيئا فشيئا و « صراط مستقيم » عبارت از اين مسافت است
« وَ أَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ
« 4 »
»
و اين كمالات مترتب است بعضى بر بعضى . تا كمال متقدم طى نشود به متأخر نتواند رفت .
و منازل اين سفر ، صفات حميده است كه مقامات روح است منتقل مىشوند از هر يك به ديگرى كه فوق آن است . منزل اوّل ، « يقظه » است كه آگاهى است و منزل آخر ، « توحيد » است كه مقصد اقصى است .
و تفصيل منازل و درجات در كتب دانايان اصحاب ما - رضوان اللّه عليهم - مذكور است .
و مسيّر اين سفر ، جد تمام و جهد بليغ و همّت عالى است در قطع اين منازل ، و مجاهده و رياضت فرمودن نفس است به حمل مشقّتهاى تكليف مراقبه و محاسبهء نفس آنا فآنا ، و هموم را همّ واحد گردانيدن ، و منقطع شدن به حق سبحانه
وَ تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا
« 5 » .
هامش
( 1 ) . نحل ( 16 ) 78 ؛ نسخه : خلقكم في بطون . .
( 2 ) . نجم ( 53 ) 42 .
( 3 ) . انشقاق ( 84 ) 6 .
( 4 ) . انعام ( 6 ) 153 .
( 5 ) . مزمل ( 73 ) 8 .