بنگريم اگر يكى توانستى كه چيزى آفريدى و آن ديگر نتوانستى ، لازم آمدى كه آن ديگر جاهل بودى . و اگر اين نتوانستى كه بىدانستن وى چيزى آفريدى ، ناچار عاجز بودى ، پس جهل و عجز بر خداى تعالى محال است . دانيم كه يكى است كه تواند كه بىدانستن آن ديگر چيزى آفريند ، و داند هر آنچه ديگرى كند ؛ قوله تعالى :
« قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ »
« 1 » ، يعنى بگو اى محمد ! كه خدا يكى است . و اگر دروغ بودى و جز از خدا خداى ديگر بودى ، نگذاشتى كه وى اين دروغ گويد و از خداى خويش خبر دادى . و اگر نه چنين كردى ، اين يكى دروغ گفته بودى و آن ديگر فرا ساخته و هر دو زشت كار بودندى ؛ « تعالى اللّه عن ذلك علوا كبيرا » . « 2 »
فصل : در متكلمى
بدان كه خداى تعالى متكلم است ، زيرا كه هر مسلمانى را معلوم است كه تورات و انجيل و قرآن و جز آن - كه در قرآن است - كلام خداى تعالى است . و متكلم آن بود كه وى را كلام باشد .
فصل
بدان كه كلام خداى تعالى پديد آوردهء خدا بود و فعل وى باشد و اين محدث بود . و سخن با آن كس كه كلام خدا را قديم گويد درست نيايد ، الا بعد از آنكه سه چيز معلوم شود و بر آن اتفاق افتد .
اول ، آنكه قديم كدام است ؟
دوم ، آنكه محدث كدام است ؟
سوم ، كدام است كه اعتقاد بايد كردن كه آن كلام خداست ؟
بدان كه قديم و حقيقت قديم آن بود كه هميشه بوده باشد و حاجت نباشد وى را به
هامش
( 1 ) . اخلاص / 1 .
( 2 ) . اسراء / 43 .