فقها هرچند بر مفاد اين قاعده در باب ديات براي عدم ضمان ورفع مسئوليت استناد واستدلال كردهاند ، ليكن در بارهء آن به عنوان قاعده ، بحثي مستقل نكردهاند .
پيشينه : از امام صادق عليه السّلام نقل شده است : در زمان أمير مؤمنان عليه السّلام كودكان با فلاخن بازى مىكردند .
يكى از آنان با فلاخن سنگى پرتاب كرد وبه دندان كودكى أصابت نمود وآن را شكست . براي داورى نزد آن حضرت آمدند . پرتاب كننده سنگ ، بيّنه ( شهود ) آورد كه من پيش از پرتاب هشدار دادم وگفتم : پرهيز كن ( واز تيررس دور شو ) .
امام عليه السلام قصاص را از أو دفع كرد واين جمله را فرمود : « قَد اعذَرَ مَن حَذَّرَ » . 3 فقها به اين روايت عمل كرده وطبق آن فتوا دادهاند . 4
مفاد قاعده : هرگاه كسى قبل از اقدام به كارى هشدار لازم بدهد ، اما شنونده به هشدار أو توجه نكند وبه سبب آن اقدام ، وى آسيب ببيند ، هشدار دهنده مسؤول نخواهد بود .
شرايط : رفع مسئوليت منوط به تحقق شرايط زير است :
1 ) . آگاهى بخشي : هشدار بايد به گونهاى باشد كه افراد در معرض خطر ، از وجود خطر آگاهى يابند وگرنه آسيب زننده در برابر اقدام خود مسؤول وضامن است .
2 . عدم مانع از وصول هشدار به آسيب ديده : با وجود مانع از رسيدن هشدار به آسيب ديده ، مانند كر ولآل بودن وى ، ضمان ومسئوليت عمل بر عهدهء جانى باقي است وزايل نمىشود .
3 . امكان فرار آسيب ديده : در صورت عدم امكان فرار پس از دريافت هشدار ، مانند نداشتن فرصت لازم براي فرار يا عدم توانايى جسمي براي دور شدن از منطقهء خطر ، مسئوليت وضمان متوجه آسيب زننده خواهد بود . 5
در موارد ثبوت ضمان ، به علت عدم وجود هشدار لازم ، جنايت وآسيب وارده شده ، خطاى محض به شمار رفته وديهء آن بر عهدهء عاقلهء آسيب زننده خواهد بود . 6
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت (ع) (فارسى) — صفحة 148
مساهمون: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت ( ع )
ص١٤٨