از اينجاست كه سيد شريف گويد اعتبار ذات در مشتق به جهت بيان مرجع ضمير بود نه آنكه ذات در معنى مشتق مأخوذ باشد . « 1 » و همچنين شدت و ضعف از ماهيت من حيث هى مسلوب باشد پس وجود را بذات ثابت بود . و چون اين مطلب از غوامض بود و آراء فلاسفه در او مختلف و تشاجرى بليغ در ميان فلاسفه اشراقيين و مشائين واقع و اقامه براهين و جرح قوانين از فريقين موروث و ما را معتقد در اين مطلب بوجهى با معتقد هر دو طايفه مخالف و بوجهى با معتقد مشائى موافق و بوجهى با معتقد اشراقيين .
تحقيق حق به حق تحقيق و توضيح اين مطلب چنان كه بيانى واضح بر اصل مقصود كه اصالت وجود بود برهانى قاطع باشد و تبيانى ساطع موقوف بود بر تحرير موضع تشاجر و محل منازعت و ايراد براهين كه فريقين راست و چون صدر اعاظم فلاسفه قدس سره موضع تشاجر فريقين را با براهينى كه از هر دو طايفه موروث بود با تحقيقاتى شافى و تدقيقاتى وافى به بيانى مفصل در فن كلى از اسفار اربعة بيان فرموده است « 2 » ، ما نيز مطابق آن بيان با بعضى كه در اثناى تحرير به نظر آيد موضع تشاجر و براهين فريقين و جرح و تعديل آن براهين را ياد كنيم .
[ 15 ] تمهيد وفاق لتحرير خلاف
فلاسفه قدس اسرارهم به اتفاق كلمه فرمايند كه افتراق و تمايز ميان دو امر كه
هامش
( 1 ) . المير سيد على بن محمد الحسينى الاسترآبادى ( متوفى 816 ) ، حاشية شرح المطالع . و المطالع للقاضى سراج الدين محمود بن ابى بكر الارموى ، و شرح المطالع لقطب الدين الرازى . القسم الاوّل ، الباب الاوّل ، الفصل الاوّل ، ذيل قول الشارح « الّا ان معناه شىء له المشتق منه . . . » ( الطبعة الحجرية ، ص 11 ) : « يرد عليه ان مفهوم الشىء لا يعتبر فى مفهوم الناطق مثلا ، و الّا لكان العرض العام داخلا فى الفصل و لو اعتبر فى المشتق ما صدق عليه الشىء انقلبت مادة الامكان الخاص ضرورية ، فان الشىء الذى له الضحك هو الانسان ، و ثبوت الشىء لنفسه ضرورى ، فذكر الشىء فى تفسير المشتقات بيان لما يرجع اليه الضمير الذى يذكر فيه . فان قيل : المشتق منه داخل فى مفهومه ضرورة و كذا ثبوته للموضوع الذى نسب اليه ، فيكون مركبا ، قلنا : ليس شىء منها محمولا على ما قصد تعريفه بالمشتق فلا يصلح عرفا له و ان اخذ منهما محمول عليه كالثابت له المشتق منه مثلا عاد الكلام الى مفهومه ، فان الشىء ليس داخلا فيه ، فان اعتبر محمول آخر لزم اعتبار مفهومات متسلسلة الى ما [ لا ] يتناهى . » انتهى .
( 2 ) . صدر المتألهين ، الاسفار ، السفر الاوّل ، المرحلة الاولى ، المنهج الاوّل ، الفصل الرابع و الفصل السابع ، ج 1 ، ص 38 - 44 و 54 - 74 ؛ و المرحلة الثالثة ، الفصل الخامس ، ج 1 ، ص 446 - 427 .