رسائلى است كه يا تماما به زبان فارسى به رشتهء تحرير در آمده باشد يا حداقل بخشى از آن فارسى باشد . دو ثلث اخير رسالة فى احكام الوجود و الماهية و نيمهء اول رسالهء حقيقت محمديه فارسى است . اما دو رسالهء ديگر يعنى رسالهء تاريخ حكما و رسالهء سرگذشت ، تماما فارسى است . از اين چهار رساله ، رسالة فى احكام الوجود و الماهيه فلسفى صرف است ، رسالهء حقيقت محمديه عرفانى فلسفى است كه از اين زاويه قابل توجه مىباشد . موضوع دو رسالهء تاريخ حكما و رساله سرگذشت ، تاريخ فلاسفه است كه در موضوع خود كم نظير مىباشند . مفصلترين اين رسائل ، رسالة فى احكام الوجود و الماهيه است .
در بخش دوّم تحت عنوان مقدمات و تقريظات سه اثر مختصر آقا على گردآمده است . نخست آخرين اثر ناتمام حكيم مؤسس بنام كشف الاسرار فى شرح اسرار الآيات ملاصدر است كه تنها به نگارش مقدّمهء آن توفيق يافته است ، دوّم تقريظ بر نخستين چاپ مفاتيح الغيب ملاصدرا كه حاكى از احترام و تحسين او نسبت به مؤسس حكمت متعاليه است و بالاخره تقريظ بر رسالهء ايضاح الادب شاگرد وفادارش صدر الافاضل تبريزى . از اين سه ، اوّل و سوّم فارسى و دوّم عربى است .
مىدانيم كه سه اثر از آثار قطعى الاستناد حكيم مؤسس متأسفانه به زمان ما نرسيده است . از اين سه اثر از « رساله در اينكه منطق از علوم حكميه است تخمينا سه هزار بيت » « 1 » هيچ اثرى بدست نياورديم . آقا على در تعليقات شرح الهداية الاثيرية و رسالة فى مباحث الحمل از كتابى به نام « اصول الحكم فى شرح اثولوجيا » قطعاتى نقل كرده است . ما اين قطعات را از دو اثر فوق الذكر استخراج كرده ، در كنار هم به نام « بقايا اصول الحكم » بازسازى كرديم . ضمنا در انتهاى رسالهء سرگذشت تصريح كرده كه « گاهى هم غزليات مىگفته است » اشعارى كه از آقا على بجامانده به عنوان بقاياى اشعار و غزليات گرد آورديم .
اين دو قسمت را به عنوان « بخش سوّم : قطعات باقيمانده از آثار مفقوده » آوردهايم .
اگر چه اشتهار آقا على در علوم عقليه و حكميه است ، امّا او در منقول نيز دست داشته ، علاوه بر تحصيل منقول نزد والدش در تهران و مدت كوتاهى در نجف ، دوران خارج
هامش
( 1 ) . رسالهء سرگذشت .