تدريس مىكرد و باعث آشنايى بدون واسطه متفكران غربى با فلسفهء اسلامى مىشد ، و از سوى ديگر خود از نزديك با فلسفهء معاصر غرب آشنا مىشد . بههرحال رفت و آمدها و سئوالات كنت دو گوبينو در آشنايى و لو اجمالى آقا على با فلسفهء غرب موثر بوده است .
جلوهاى از اين آشنايى را در اواخر بدايع الحكم مىتوان مشاهده كرد .
4 - حاج محمد كريمخان كرمانى ( متوفى 1288 )
وى در جميع علوم عقليه و نقليه دعوى استادى مىنمود . از جماعت شيخيه ( پيروان شيخ احمد احسايى ) بعد از سيد كاظم رشتى گروهى به وى گرويدند و او را ركن چهارم از اركان اصول عقايد خويش گرفتند . در غالب فنون كتاب و رساله نوشته است ، از جمله رسالهاى در رد باب ، ارشاد العوام و فصل الخطاب در علم حديث « 1 » . در جمادى الاولى 1275 در حضور جمعى از علما و سياسيون مناظرهاى در باب مسائل حكمى بين آقا على و حاج محمد كريمخان واقع شد « 2 » ، كه به عجز حاج محمد كريمخان از جواب در بسيارى از مواضع انجاميد و حاضران به تفوق علمى حكيم موسس اعتراف كردند . قبل از آن نيز بين اين دو عالم مناظرات ديگرى انجام شده بود كه متأسفانه ثبت نشده است .
5 - بديع الملك ميرزا
بديع الملك ميرزا پسر امام قلى ( منوچهر ميرزا ) عماد الدوله پسر محمد على ميرزا ( دولتشاه ) پسر فتحعلى شاه قاجار ملقب به حشمت السلطنه و از 1304 به عماد الدولهء ثانى بوده است « 3 » . مدتها در كردستان ، كرمانشاهان و يزد و غير آن استاندار بوده است . حدود 1252 متولد شده و بعد از 1313 از دنيا رفته و در قبرستان ظهير الدوله شميران مدفون است « 4 » . او شاهزادهاى فاضل و درس خوانده بوده است . كربن او را « افتخار طبقهء اشراف ايرانى قرن گذشته » مىنامد . « 5 » تبحر او در فلسفهء اسلامى از سه اثر وى هويدا است . يكى عماد الحكمه كه
هامش
( 1 ) . محمد حسن خان اعتماد السلطنه ، المآثر و الآثار ، ص 199 .
( 2 ) . متن كامل بجامانده از اين مناظره در جلد سوم مجموعه مصنفات حكيم موسس منتشر خواهد شد .
( 3 ) . روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 472 .
( 4 ) . كريم مجتهدى ، مقالهء ذكر فلاسفه بزرگ غرب در كتاب بدايع الحكم ، مجلهء راهنماى كتاب ، اسفند 1354 .
( 5 ) . مقدمه فرانسوى هانرى كربن بر كتاب المشاعر ( تهران 1342 ش ) ص 53 - 54 .. seuqisyhpatem snoitart ? en ? eP sed reviL eL