دانشمندان در اختراعات و اكتشافات خويش از اين الهامات بهرهمند بودهاند . حال اين گونه از افراد هم كه داراى حدس قوى هستند نيازى به فكر و نظر ندارند بلكه با حدس ، مجهولات را به معلوم تبديل مىسازند ، و بر همين اساس در باب صناعات خمس منطق ، حدسيات را از جملهء بديهيات به حساب آوردهاند .
فرق حدس و فكر اينست كه : فكر تدريجا از معلومات به مجهول رسيدن است ولى حدس دفعى ، ناگهانى و مستقيما به مطلوب رسيدن است .
در علم اصول مىگويند : مجتهد از راه بدست آوردن اتفّاق آراى جميع علماى اعصار و امصار ، حدس قطعى به رأى معصوم ( عليه السلام ) مىزند كه لابد مسلمين اين رأى را از امام خود گرفتهاند و گرنه بعيد بود كه همهء فقهاى آنها در فلان امر متفّق باشند .
قوله : و لاجل :
با عنايت به فرق ميان فكر و حدس و اينكه حدسيات از بديهيات هستند و اينكه انسانها در حدس مساوى نيستند ، بلكه بعضى بمراتب از بعض ديگر قويتر هستند مىفرمايد : چهبسا قضيهء واحدى نسبت به يك انسان از قضاياى بديهيه و نسبت به انسان ديگر از نظريات باشد ، زيرا كه انسان اولى داراى حدس قوى است ، و دفعة به مطلوب مىرسد ، و نيازى به طىّ مراحل فكرى ندارد . ولى انسان دارندهء حدس ضعيف و يا احيانا فاقد حدس بايد توسط فكر و نظر و سير در معلومات تدريجا و گامبگام سراغ مجهول رفته و آن را تبديل به معلوم سازد . تازه آن هم اگر در مرحلهء ثانيهء فكر موفّق شود .
انواع فعاليتهاى ذهن : استاد شهيد مرتضى مطهرى ( ره ) فرموده :
« ذهن ، اعمال چندى انجام مىدهد كه فهرستوار بيان مىشود :
1 . اوّل عمل ذهن تصويرپذيرى از دنياى خارج است . ذهن از راه حواسّ با اشياء خارجى ارتباط پيدا مىكند و صورتهايى از آنها نزد خود گرد مىآورد . ذهن ما در اين كار خود صرفا منفعل است .
2 . پس از آنكه از راه حواس ، صورتهايى در حافظهء خود گرد آورديم ، ذهن ما بيكار نمى نشيند يعنى كارش صرفا انبار كردن صورتها نيست ، بلكه صورتهاى نگهدارى شده را به مناسبتهايى از قرارگاه پنهان ذهن به صفحه آشكار خود ظاهر مىنمايد اين عمل
شرح منطق مظفر (فارسى) — صفحة 58
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٥٨