ملاك قيمت يوم حدوث العيب است كه يوم التلف وصف صحّت باشد ، و اگر چيز ديگرى بود ، در وصف صحت هم همان مطرح است .
3 - كلمهء يوم تردّه قيد كلمهء عيب در عبارت باشد ، و منظور آنست كه : عيب از روزى كه حادث مىشود و وصف صحّت از بين مىرود تا روزى كه عين معيب به مالك مسترد مىشود مراتبى دارد :
عيب يوم الحدوث ، عيب ايّام استمرار آن ، عيب يوم الرّد ، و ملاك عيب موجود در روز ردّ است نه ايّام ما قبل آن ، و بايد قيمت عيب موجود در روز ردّ را بپردازد .
و دليل اين احتمال آنست كه : اى چهبسا روز اوّلى كه عيب حادث مىشود بسيار كم است ، ولى كمكم زياد مىشود و چون احتمال افزايش دارد پس ملاك عيب موجود در حال ردّ است . نه عيب كم و ناچيزى كه روز اوّل حادث شد .
اين احتمال هم مردود است ، زيرا همانگونه كه احتمال ازدياد عيب مىرود ، همچنين احتمال انتقاص و كم شدن آن مىرود ، يعنى ممكن است در اثناء يا روز اوّل ، عيب بزرگى از قبيل شكستگى دست و پا و . . . وجود داشته ولى در اثر مداوا روز به روز بهتر شده و به كلّى عيب بر طرف شده و يا بسيار كم شده ، آنگاه اگر ملاك عيب يوم الرّد باشد ، در اين فرض بايد گفت : غاصب همان عيب قليل را ضامن است ، در حالى كه اين بر خلاف فتواى فقهاء است كه مىگويند :
عيبى كه حادث شد ، غاصب هم ضامن شد ، اگرچه بعدا مرتفع شود ، اصل ضمان برداشته نمىشود .
پس احتمال ثالث هم به جهت ابتلاء به معارض ضعيف و باطل است . در نتيجه از ميان سه احتمال مذكور ، احتمال اوّل تعيّن پيدا مىكند و معيّنا همان مراد است كه : در روز ردّ عين بر تو واجب است كه تفاوت و ارش صحيح و معيب را بدهى ، امّا ارش چه روزى را ؟ قيمت كدام روز را ؟ از اين جهت ساكت است و
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 194
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص١٩٤