تفسير كابلى (فارسى) — صفحه 447

تفسير : علم و فضل هم وقتى به كار انسان مىآيد كه از هدايت و معاونت الهى ( ج ) توفيق اتّباع مطابق به علم صحيح باشد ؛ پس هركه را خدا ( ج ) موفّق نگرداند كه به راه راست رود ؛ اگرچه فضيلت و قابليّت علمى وى بزرگ باشد ، جز زيان و خساره « 1 » چيزى به دستش نمىآيد . بنابرآن « 2 » ، بايد انسان به علم و فضل خويش مغرور نشود ؛ و هميشه از خدا ( ج ) هدايت و توفيق خواهد . وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ و هرآئينه بيافريديم براى دوزخ بسى از جنّيان و آدميان تفسير : اين آيت ظاهرا معارض آيهء « وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ » معلوم مىشود « 3 » ؛ ازاين‌رو ، بعضى مفسّرين گويند : آنجا در « لِيَعْبُدُونِ » لام غايت ، و اينجا در « لِجَهَنَّمَ » لام عاقبت مراد است ؛ يعنى ، مطلوب اصلى آفرينش عبادت است ؛ ليكن چون اكثر جنّ و انس اين مطلب را تكميل نخواهند كرد ؛ « 4 » عاقبت به دوزخ فرستاده مىشوند . توان گفت كه آنها براى دوزخ پيدا شده‌اند « 5 » ؛ كما فى قوله تعالى « فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً » امّا ، نزد ديگر محقّقان ، به اين تكلّف حاجت نمىماند ؛ در هر دو موضع ، لام را لام غايت مىدانند ؛ در « لِيَعْبُدُونِ » غايت تشريعى ؛ و در « لِجَهَنَّمَ » غايت تكوينى . لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ ايشان را دل‌هاست كه نمىفهمند به آن ؛ و ايشان را چشم‌هاست كه نمىبينند به آن ؛ و ايشان را گوش‌هاست كه نمىشنوند به آن ؛ ايشان