حكمت اثر وضعى
اثر وضعى گناه ، اثر نفس گناه است و چون گناه به اختيار آدمى انجام مىگيرد لهذا هر چند پيش آمدن اثر قهرى است امّا بهواسطه اختيارى بودن معدّات آن اختيارى محسوب مىشود و با اختيار انسان منافات ندارد . مصائب و گرفتارىهاى انسان از كوچكترين خراش بر بدن تا بدترين دردها و بيماريها و هلاكت و از ضعيفترين نگرانى روانى تا جنون و . . . همه و همه پيامد گناه است ، گناه خود يا ديگران . « وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ » « 1 » قال الصادق عليه السلام : « اما انَّهُ لَيْسَ مِنْ عِرْقٍ يَضْرِبُ وَلا نَكْبَةٍ وَلا صُداعٍ وَلا مَرَضٍ الّا بِذَنْبٍ » « 2 » والبته برخى از اثرات اعمال در شرايطى غير عادى و تنها به ارادهء حق ، مورد عفو و اغماض قرار مىگيرد و بخشوده مىشود . كما اينكه ذيل آيهء سابق بدان دلالت داشت ، بهطورىكه اگر خداوند همهء اثرات را بر معاصى مترتب مىنمود ، به تعبير قرآن جنبندهاى را ياراى تحمل اثرات عملش يافت نمىشد . « وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَ لكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً » « 3 »