صفات خداوند متعال است كه چيزى جز عالم امر و ملكوت موجودات نيستند . نيز در سوره بقره آيه 115 فرموده است : شرق و غرب از آن خداست و به هر جا روكنى وجه اوست . با توجه به اينكه « وجه اللَّه » همان اسماء و صفات او هستند ، آيهء شريفه ، دلالت مىكند بر اينكه ما به هر چيز روى آوريم ، وجه خداى سبحان است ، در حالى كه ما به هيچ سمت و هيچ چيز جز مظاهر اسماء و صفات الهى متوجه نمىشويم و اين بدان علت است كه خداوند اراده فرموده ، همهء مظاهر را با فناى در ذاتش به ما بشناساند . آيات ديگرى نيز هست كه به صراحت يا اشاره به معنى فناء ، توجه داده است . البته هر چند ديدن فناى اشياء ، با چشم ظاهرى ممكن نيست - زيرا موجود محدود ، قدرت ديدن موجود غير محدود را ندارد - ؛ امّا با حقيقت ايمان و چشم دل ، اين رؤيت امرى ممكن است . چنانكه اميرالمؤمنين - عليهالسّلام - مىفرمايد : « چشمها به ديدن عادى و مادى او را نديدهاند ؛ امّا دل ، به حقيقت ايمان ، او را ديده است . » بنابراين بنده ، وقتى به مقام فناى خود و ساير موجودات رسيد ، در عالم امر و ملكوت ، پروردگارش را مىبيند . نيز همانطور كه ديدن عالم تجرّد و غير مادّى با چشم ظاهر ممكن نيست ، ديدن عالم ظاهر و مظاهر مادّى نيز با ديدهء دل ميسّر نمىباشد ، اگر هم چشم دل به مظاهر مادى عالم ، توجهى داشته باشد ، فقط به واسطهء جنبهء تبعى آنان و سايه بودن آنها نسبت به حقيقت مطلق است . البته با مراجعه به آيات قرآن ، روايات و دعاها ، كه بسيار زياد ، در اين زمينه وارد شده است ، موضوع ، روشنتر و آسانتر خواهد شد . از آن جا كه معمولًا درك معنى فنا و ديگر معارف دقيق الهى ، براى عموم مردم و بلكه براى افراد متوسط هم - به علت شدت علاقه و ارتباط و انسى كه به عالم ماده دارند - همراه با شبهاتى است كه شايستهء ذات مقدس خداوند نيست ؛ خداوند متعال بعد از هر آيهاى كه به اين موضوع مربوط است ، توضيح و بيانى براى دفع اشتباهات و گمانهاى باطل آورده است . روش امامان معصوم - عليهمالسّلام - نيز چنين بوده است ، از همين رو در پايان خطبهها و دعاهاى توحيدى ، براى دفع شبهات ، مطالبى بيان فرمودهاند . براى روشن شدن بيشتر مطلب به كتاب « بحارالانوار » و « اقبالالاعمال » مراجعه شود .
سر الإسراء في شرح حديث المعراج (فارسى) — صفحة 109
مساهمون: الشيخ علي سعادت پرور (پهلوانى تهرانى)
ص١٠٩