( ثمّ ) تعقيب با فاصله را افاده كرده و ( حتّى ) مفيد ترتيب اجزاء در ذهن است به اين معنا كه يا اشرف را در طول شريف قرار مىدهد و يا بالعكس و بعبارت ديگر معناى تفصيل مسند در ( حتّى ) اين استكه ابتداء و اولا مسند تعلّق به معطوف عليه گرفته و در مرتبه ثانى بمعطوف زيرا معطوف گاهى از معطوف عليه اقوى است و زمانى اضعف و براى افاده وقوع مسند در خط سير صعودى ( از ضعيف بقوى ) يا نزولى ( از قوى بضعيف ) بناچار مىبايست از اينكلمه [ حتّى ] استفاده نمود .
ناگفته نماند كه ترتيب اجزاء معطوف بر معطوف عليه از حيث شدّت و ضعف يا ضعه و شرف صرفا بحسب تصوّر و ذهن است اگرچه در خارج ممكنست چنين نباشد چه آنكه بديهيست وقتى ميگويند مات النّاس حتّى الانبياء ، اينطور نيست كه موت انبياء بعد از فوت كافّه مردم صورت گيرد بلكه چون ذهن بملاحظه تفوّق و برجستگى كه براى انبياء است اينطور تخيّل و توهّم مىكند كه پس مىبايست از نظر حكم و افعال نيز چنين بوده و در نتيجه حصول موت براى ايشان بعد از حصول براى تمام مردم عادى و متعارف صورت گيرد اگرچه در خارج اينطور نيست بلكه چه بسا موت ايشان زودتر از ديگران واقع مىشود .
شرح عربى فان قلت : فى هذه الثلاثة ايضا تفصيل للمسند اليه فلم لم يقل او لتفصيلهما معا .
قلت : فرق بين ان يكون الشّئ حاصلا من شئ و بين ان يكون الشّئ مقصودا منه و تفصيل المسند اليه فى هذه الثلاثة و انكان حاصلا لكن ليس العطف بهذه الثلاثة لاجله لانّ الكلام اذا اشتمل على قيد زائد على مجرّد الاثبات او النفى فهو الغرض الخاص و المقصود
توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — صفحة 460
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٤٦٠