ولى در حال نصب كلمه مزبور را بايد جارى مجراى دراهم قرار داد يعنى در اين حالت آخرش را مفتوح كرده بدون اينكه تنوين به آن بدهيم مانند آنچه در فرموده حقتعالى آمده :
سيروا فيها ليالى ( سفر كنيد در اين شهر و دهها شبهائى را ) .
شاهد در « ليالى » است كه منصوب بوده و نصبش بظهور فتحه برياء مىباشد .
سؤال
چنانچه گفته شد نصب جمع مذكور بظهور فتحه برياء مىباشد حال جاى اين سؤال است كه : اين جمع از اسماء غير منصرف بوده و جرّ اين گونه از اسماء بفتحه مىباشد پس چرا در حال جرّى آن را مفتوح نكرده بلكه همچون حالت رفعى ياء را حذف نموده و حرف قبل از ياء را تنوين مىدهند .
جواب
سرّ اينكه جرّ در اين جمع ظاهر نشده و همچون حالت نصبى مفتوح نمىشود آنست كه فتحه وقتى نيابت از حركت ثقيل نمود ، ثقيل به حساب آمده لاجرم همان معامله‌اى كه با حركت ثقيل نموده يعنى ظاهرش نمىكنند با فتحه نيز كه از آن نيابت كرده انجام داده و بدين ترتيب فتحه را ظاهر نمىنمايند .
سپس شارح گويد :
و گاهى « ياء » را از جمع مذكور حذف نكرده بلكه بالف قلبش مىكنند منتهى بعد از اينكه كسره قبل از ياء را بفتحه قلب كردند ، بنابراين تنوين به كلمه نمىدهند مانند : عذارى و مدارى .
تنبيه و تبصره
لازم به تذكّر است تنوين در « جوار » عوض از ياء محذوف است چنانچه شرحش گذشت ولى اخفش گفته است كه آن تنوين تمكّن مىباشد زيرا وقتى ياء حذف شد اسم در لفظ همچون جناح و بروزنن آن گرديد پس صيغه جمع زائل شده لاجرم تنوين صرف به آن ملحق گرديده در نتيجه اسم متمكّن امكن به حساب مىآيد از اين‌رو تنوينش تنوين تمكّن بوده نه عوض .
شارح در ردّ مقاله اخفش مىگويد :
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — Page 1611
Contributors: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
P.1611