سپس در ذيل « اشر بذى و ذه » مىگويد :
كلمه « ذه » به سكون هاء بوده و « ذه » بكسر هاء است و هردو از الفاظى هستند كه با آنها بمفرد مؤنّث اشاره مىكنند و غير از ايندو لفظ الفاظى ديگر وجود دارند كه جملگى براى اشاره به مفرد مؤنّث اشاره مىكنند و غير از ايندو لفظ الفاظى ديگر وجود دارند كه جملگى براى اشاره به مفرد مؤنّث وضع شدهاند و آنها عبارتند از :
ذهى با ياء ، و تى و تا و ته ( كه مانند ذه ) مىباشد يعنى داراى سه وجه است به اين شرح :
1 - ته : بكسر تا و سكون هاء .
2 - ته : بكسر تاء و هاء .
3 - تهى : بكسر تاء و ثبوت ياء .
و حاصل كلام آنكه با اين الفاظ صرفا بمفرد مؤنّث اشاره مىشود نه غير آن .
سپس مصنّف گويد :
ذان و تان براى اشاره به تثنيه در حالت رفعى بوده و در غير حالت رفعى با ذين و تين اشاره مىكنند .
شارح گويد :
لفظ « ذان » تثنيه « ذا » بوده كه در وقت تثنيه « الف » را از آن حذف كردهاند و جهتش اينستكه الف مذكور ساكن بوده و پس از آوردن الف تثنيه التقاء ساكنين بين آن دو شد از اينرو الف اصلى كلمه را كه الف اوّلى باشد حذف نمودند .
با اين لفظ به تثنيه مذكّر در حالت رفعى اشاره مىنمايند .
و لفظ « تان » تثنيه « تا » بوده كه در وقت ساختن صيغه تثنيه « الف » آن را حذف نمودند و جهتش همان است كه در تثنيه « ذا » بيان شد .
با اين لفظ به تثنيه مؤنّث در حالت رفعى اشاره مىشود .
قابل ذكر و توجّه است كه از بين تمام الفاظ مفرد مؤنّث صرفا « تا » را از اين جهت تثنيه بستهاند تا بدينوسيله از التباس برحذر مانده و اشتباهى واقع نشود چه آنكه برخى از الفاظ مفرد را اگر تثنيه مىبستند با تثنيه « ذا » كه مفرد مذكّر است اشتباه
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 285
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٢٨٥